Ngọc bích Canada là nephrite màu lục, thường gọi là xanh rau chân vịt, có những chấm đen nhỏ rải trong đá, khai thác chủ yếu ở phía bắc tỉnh British Columbia và vùng Yukon; nó khác jadeite xanh Miến Điện về khoáng vật, sắc xanh, độ trong và cách đánh giá.
Ở Việt Nam, chữ "ngọc bích" được dùng rất rộng: có khi chỉ nephrite xanh, có khi chỉ bất kỳ đá xanh nào, có khi dùng cho cả phỉ thuý. Cụm "ngọc bích Canada" vì thế vừa có ích vừa dễ gây nhầm. Bài này nói rõ ngọc bích Canada là gì, vì sao nó xanh đậm và có chấm đen, đặt cạnh ngọc xanh Miến ra sao, và người mua nên hỏi gì khi gặp tên này.
Nephrite Canada đến từ đâu
Nephrite của Canada nằm chủ yếu ở các vùng núi phía bắc British Columbia, cùng một số điểm ở Yukon. Đá hình thành ở nơi đá siêu mafic, giàu magiê và sắt, tiếp xúc và phản ứng với các đá xung quanh trong quá trình biến chất. Khác với jadeite cần áp suất rất cao, nephrite hình thành trong điều kiện khác, nên hai thứ thường không cùng xuất hiện ở một vùng mỏ.
Từ lâu trước khi có khai thác thương mại, các dân tộc bản địa ở vùng ven sông Fraser đã dùng nephrite làm rìu, đục và dụng cụ, nhờ độ dai rất cao của đá. Một lưỡi rìu nephrite mài sắc có thể dùng rất lâu mà không mẻ, điều mà nhiều loại đá khác không làm được. Theo nhiều tài liệu, năm 1968 British Columbia chọn nephrite làm đá quý chính thức của tỉnh.
Ngày nay, nephrite Canada được khai thác ở những vùng xa, khí hậu lạnh, mùa làm việc ngắn. Đá thô được cắt thành khối rồi phần lớn bán ra nước ngoài, trong đó có các xưởng chế tác ở châu Á. Một chiếc vòng "ngọc bích Canada" bán ở Việt Nam vì thế thường đã đi qua ít nhất một nước thứ ba trước khi tới tay bạn.
Vì sao ngọc bích Canada xanh đậm và có chấm đen
Màu lục của nephrite chủ yếu đến từ sắt trong actinolite: càng nhiều sắt, màu càng đậm. Nephrite Canada thường có màu lục từ vừa tới đậm, đều, hơi ngả lục xám ở một số lô. Có loại lục sáng hơn, được người buôn gọi bằng những tên thương mại riêng; những tên này không phải tên khoa học.
Các chấm đen nhỏ trong đá thường là hạt khoáng vật như cromit hoặc magnetit, đi theo đá từ khi hình thành. Với nephrite, chấm đen là dấu hiệu tự nhiên rất quen thuộc; có người thích vẻ lốm đốm đó, có người chọn món ít chấm. Người bán đôi khi gọi món ít chấm, màu đều là "hàng chọn", nhưng không có thang chuẩn chung cho cách gọi này.
So với jadeite xanh Miến, sắc xanh của nephrite Canada trầm hơn, ít "tươi" hơn, và thường phủ đều cả khối thay vì tập trung thành mảng, đốm như nhiều đá Miến. Đá Miến xanh tươi thường xanh trên nền trắng hoặc trong; ngọc bích Canada thì xanh từ trong ra ngoài, đục.
Ngọc bích Canada và ngọc xanh Miến: đặt cạnh nhau
Bảng dưới là xu hướng chung. Có mẫu ngoại lệ ở cả hai phía, và chỉ phòng thí nghiệm mới xác định chắc tên khoáng vật.
| Tiêu chí | Ngọc bích Canada (nephrite) | Ngọc xanh Miến (jadeite) |
|---|---|---|
| Khoáng vật | Tremolite – actinolite dạng sợi | Jadeite dạng hạt |
| Sắc xanh | Lục đậm, trầm, khá đều | Từ lục nhạt tới lục tươi, đậm; thường thành mảng, đốm, vệt |
| Chấm đen | Hay có, là dấu hiệu tự nhiên | Có thể có, nhưng không đặc trưng |
| Độ trong | Đục, ở chỗ mỏng có thể hơi xuyên sáng | Từ đục tới rất trong |
| Ánh | Ánh dầu, mềm | Ánh thuỷ tinh, sắc hơn |
| Độ dai | Rất dai, khó vỡ | Dai nhưng kém nephrite |
Dòng cuối cùng giải thích vì sao nephrite được dùng nhiều cho đồ chạm mỏng, đồ bày lớn và cả dụng cụ thời xưa. Với vòng tay, độ dai giúp vòng nephrite chịu va chạm nhẹ tốt hơn, dù bạn vẫn không nên thử làm rơi nó.
Cái tên "ngọc bích" dùng rộng tới đâu
Trong tiếng Việt, "ngọc bích" có nghĩa chung là ngọc màu xanh biếc. Trong buôn bán, chữ này được dùng cho nephrite xanh, cho phỉ thuý xanh, và cả cho những đá xanh không phải ngọc như thạch anh nhuộm, aventurine, thuỷ tinh. Một cái nhãn chỉ ghi "ngọc bích" vì thế gần như không nói lên điều gì về khoáng vật.
Cụm "ngọc bích Canada" hẹp hơn: người bán thường muốn nói nephrite xanh khai thác ở Canada. Nhưng vì nephrite xanh từ Nga, Đài Loan và vài nơi khác trông rất giống, chữ "Canada" chủ yếu là thông tin nguồn hàng do người bán đưa ra. Giấy giám định thường chỉ ghi tên đá là nephrite và tình trạng xử lý, không xác định được nước khai thác.
Khi một chiếc vòng xanh rực, trong, đều màu được rao là "ngọc bích Canada", bạn có lý do để nghi: nephrite Canada thường đục và trầm. Đá xanh rực đều có thể là đá nhuộm hoặc một loại đá khác.
Một điểm nữa hay gây nhầm: emerald, tức ngọc lục bảo, đôi khi cũng bị gọi chung là ngọc bích. Emerald là beryl, một khoáng vật hoàn toàn khác, thường được cắt giác hoặc mài mặt trứng chứ hiếm khi làm vòng nguyên khối. Nếu một người bán lẫn lộn emerald với nephrite Canada, đó là dấu hiệu họ chưa nắm hàng mình bán.
Ngọc bích Canada trong đồ chạm và đồ bày
Nhờ khối đá lớn và độ dai cao, nephrite Canada không chỉ làm vòng mà còn được chạm thành đồ bày cỡ lớn: tượng, bình, đĩa, quả cầu. Theo nhiều tài liệu, một phần đáng kể đá thô Canada được bán sang các xưởng ở châu Á, nơi thợ chạm quen tay với nephrite từ hàng trăm năm. Vì vậy, một pho tượng nhỏ màu lục đậm trên kệ nhà ai đó ở Việt Nam có thể là đá Canada chạm ở Trung Quốc, giống như một chiếc vòng phỉ thuý có thể là đá Miến tiện ở Quảng Đông.
Với đồ bày, màu lục đậm đều của nephrite Canada là ưu điểm: tượng nhìn đằm, ít loang lổ. Những chấm đen được thợ khéo tay giấu vào chỗ khuất hoặc tận dụng làm mắt, làm điểm nhấn. Khi xem đồ bày nephrite, bạn nên nhìn đường chạm, độ sâu, độ bóng đều ở những chỗ khó mài, chứ không chỉ nhìn màu.
Cũng như với vòng, đồ bày bằng đá xanh khác hay được gọi chung là "ngọc bích", nên tên khoáng vật vẫn là câu hỏi đầu tiên.
Những đá xanh hay bị gọi nhầm là ngọc bích Canada
Khi cái tên "ngọc bích Canada" được chuộng, nó cũng bị dán lên những thứ không phải nephrite Canada. Trường hợp thường gặp nhất là nephrite từ nguồn khác, ví dụ Nga hoặc Đài Loan; về khoáng vật thì vẫn là nephrite, chỉ khác nguồn, và người mua khó phân biệt. Trường hợp này thiệt hại ít nhất.
Trường hợp thứ hai là đá khác hẳn: thạch anh hay quartzite nhuộm lục, aventurine lục có ánh lấp lánh, serpentine lục sẫm, thậm chí thuỷ tinh. Những thứ này thường có màu tươi hơn, đều hơn, hoặc có ánh lấp lánh, hoặc nhẹ tay hơn hẳn. Một chiếc vòng như vậy có thể vẫn đẹp, nhưng không phải nephrite và không nên được bán với giá của nephrite.
Trường hợp thứ ba là nephrite thật nhưng đã xử lý: nhuộm cho màu đậm hơn, tẩm sáp hay phủ nhựa cho bóng và che vết nứt. Giấy giám định của một phòng thí nghiệm tốt sẽ ghi những xử lý này. Vì vậy, với món có giá trị với bạn, đừng bỏ qua tờ giấy đó.
Kiểm một chiếc vòng ghi "ngọc bích Canada"
Sáu bước sau giúp bạn tách những gì kiểm được khỏi những gì chỉ là lời kể:
- Hỏi tên khoáng vật: nephrite hay jadeite? Một người bán hiểu hàng trả lời được ngay.
- Xem màu dưới ánh sáng tự nhiên. Nephrite Canada thật thường lục trầm, có chấm đen rải rác; xanh rực như kẹo là dấu hiệu nên hỏi thêm.
- Soi đèn pin vào chỗ mỏng. Nephrite thường cho ánh sáng tán mờ, có khi thấy cấu trúc dạng sợi, dạng mây mịn; nếu thấy màu đọng thành mạng theo khe, hãy nghi nhuộm.
- Xem bề mặt dưới kính lúp. Vết xước nhiều, cạnh mòn nhanh ở một chiếc vòng mới là dấu hiệu của đá mềm hơn nephrite.
- Xin giấy giám định ghi tên đá và xử lý; nếu chưa có, hỏi người bán có đồng ý cho bạn mang đi kiểm trong thời gian đổi trả không.
- Ghi trên hoá đơn: tên đá, có xử lý hay không, xuất xứ theo lời người bán, điều kiện đổi trả nếu giám định ra khác.
Ví dụ giả định: chị Hoa ở Cần Thơ mua một chiếc vòng xanh đậm ghi "ngọc bích Canada". Giấy ghi nephrite, không xử lý, không ghi xuất xứ. Chị có một chiếc vòng nephrite thật; chữ "Canada" là phần thông tin chị chỉ có thể tin theo người bán.
Đeo và giữ ngọc bích Canada
Nephrite hơi mềm hơn jadeite, độ cứng khoảng 6 đến 6,5, nên có thể bị cát, bụi đá và đồ trang sức đá cứng làm xước. Bù lại nó rất dai, ít khi vỡ vì va chạm nhẹ. Cách giữ hợp lý là cất riêng trong túi vải, tránh để chung với kim cương, sapphire hay đá cứng khác, lau bằng nước ấm và vải mềm, tránh hoá chất tẩy rửa mạnh.
Theo thời gian, bề mặt nephrite đeo nhiều sẽ bóng dần lên do cọ xát và lớp dầu tự nhiên từ da. Đó là thay đổi bề mặt, không phải đá "sống" hay đá "hút" gì từ người đeo; quan niệm "ngọc dưỡng người" là một câu nói dân gian về thói quen gìn giữ đồ quý.
Đặt trong hộp trang sức cạnh vòng phỉ thuý Miến, ngọc bích Canada không thay thế được và cũng không bị thay thế. Nó là một sắc xanh khác, trầm và đều, hợp với người thích vẻ kín đáo. Và như mọi loại ngọc, đừng mua nó với hy vọng tích trữ chờ lên giá.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bích Canada có phải ngọc thật không?
Ngọc bích Canada là nephrite tự nhiên, một loại ngọc thật có lịch sử dùng lâu đời. Tuy vậy, món ghi tên này vẫn có thể là đá nhuộm hoặc đá khác, nên cần giấy giám định ghi tên khoáng vật và tình trạng xử lý.
Ngọc bích Canada khác ngọc Miến thế nào?
Ngọc bích Canada là nephrite, xanh trầm, đều, đục, có chấm đen, ánh dầu. Ngọc Miến là jadeite, có thể xanh tươi trên nền trắng hay trong, ánh thuỷ tinh. Hai loại khác khoáng vật và được đánh giá theo thước khác nhau.
Chấm đen trong ngọc bích có phải lỗi không?
Chấm đen thường là hạt khoáng vật như cromit hoặc magnetit có sẵn trong nephrite, là dấu hiệu tự nhiên chứ không phải lỗi. Có người thích món ít chấm, có người không bận tâm; đó là chuyện gu.
Giấy giám định có ghi được ngọc từ Canada không?
Thường là không. Giấy giám định xác định tên đá là nephrite và tình trạng xử lý, còn nước khai thác rất khó xác định chắc từ một món thành phẩm. Xuất xứ chủ yếu dựa vào lời người bán và giấy tờ nguồn hàng.
Ngọc bích Canada có dễ vỡ không?
Nephrite rất dai nhờ cấu trúc sợi đan, nên ít vỡ vì va chạm nhẹ hơn nhiều đá khác. Nhưng nó hơi mềm hơn jadeite nên dễ xước hơn khi cọ vào đá cứng. Nên cất riêng và tháo khi làm việc nặng.
Vòng ngọc bích xanh rực, trong có phải hàng Canada không?
Nephrite Canada thường xanh trầm và đục. Một chiếc vòng xanh rực, trong, đều màu được rao là ngọc bích Canada nên được kiểm kỹ, vì có thể là đá nhuộm, thạch anh, thuỷ tinh hoặc một loại đá khác.