Ở Myanmar, ngọc jadeite được biết đến rộng rãi như một sản vật của đất nước, nhưng trong văn hoá truyền thống người Miến, viên đá được tôn quý nhất thường là hồng ngọc chứ không phải ngọc xanh. Phần lớn ngọc khai thác ở vùng Hpakant thuộc bang Kachin từ nhiều thế kỷ nay đi về phía bắc, vào tay thợ và người mua gốc Hoa. Vì vậy, khi nói "văn hoá ngọc Miến", người ta đang nói tới hai lớp chồng lên nhau: lớp đời sống của người bản địa với đá quý nói chung, và lớp nghề buôn, nghề chế tác hướng ra bên ngoài.
Bài này đi qua tên gọi của ngọc trong tiếng Miến, chỗ đứng của ngọc bên cạnh hồng ngọc, vai trò của đá quý trong đời sống Phật giáo ở Myanmar như một di sản văn hoá, nghề tạc đá ở Mandalay và chuyện chữ "cẩm thạch" khiến nhiều du khách Việt hiểu nhầm. Các chi tiết được viết theo tài liệu phổ thông; chỗ nào còn nhiều cách kể, bài ghi rõ.
Người Miến gọi ngọc là gì
Trong tiếng Miến, ngọc jadeite thường được phiên âm là kyauk sein. Chữ kyauk nghĩa là đá, phần sau thường được giải thích là chỉ sắc xanh, nên cả cụm gần với nghĩa "đá xanh". Cách gọi này mộc mạc hơn nhiều so với chữ "phỉ thuý" của người Hoa, vốn mượn tên một loài chim lông xanh đỏ. Người buôn đá ở Myanmar còn dùng nhiều từ riêng để gọi đá thô, đá đã mở mặt, đá theo màu vỏ, nhưng những từ ấy thuộc về tiếng nghề và khác nhau theo vùng.
Người Việt lại có thêm một lớp rối nữa. Chữ "cẩm thạch" trong tiếng Việt vừa được dùng cho đá hoa marble (loại đá vôi biến chất dùng lát nền, tạc tượng), vừa được dùng cho ngọc jadeite. Khi một tấm biển ở Việt Nam ghi "cẩm thạch Miến Điện", người viết thường muốn nói tới ngọc jadeite; nhưng khi một hướng dẫn viên ở Mandalay giới thiệu "tượng Phật cẩm thạch", rất có thể đó là tượng tạc từ đá hoa trắng. Hai thứ khác nhau về khoáng vật, độ cứng và giá trị.
Vì thế, điều đầu tiên một người tìm hiểu văn hoá ngọc Miến nên làm là tách tên gọi ra khỏi vật. Hỏi rõ món đồ là jadeite, là đá hoa hay là một loại đá khác; đừng để một chữ dịch chung chung quyết định thay mình.
Ở quê của ngọc, hồng ngọc mới là đá được nhắc trước
Nếu hỏi người Miến về đá quý của đất nước, câu trả lời thường mở đầu bằng hồng ngọc vùng Mogok, thuộc vùng Mandalay. Hồng ngọc Mogok có tiếng từ lâu, sắc đỏ đậm được giới buôn đá gọi bằng hình ảnh "máu bồ câu". Bên cạnh đó là sapphire, spinel, peridot và nhiều loại đá màu khác. Trong cảm thức của nhiều người Miến, đá quý gắn với sắc đỏ của hồng ngọc trước, rồi mới tới các sắc khác.
Truyền thống bộ chín loại đá quý, người Miến gọi là nawarat, có gốc từ văn hoá Ấn Độ và lan khắp vùng Phật giáo Nam Á, Đông Nam Á. Bộ đá này thường được bày quanh một viên hồng ngọc ở giữa, mỗi viên ứng với một thiên thể theo chiêm tinh Ấn Độ. Theo các mô tả phổ biến, ngọc jadeite không nằm trong bộ chín này. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy ngọc xanh không phải trung tâm trong biểu tượng đá quý cổ truyền của người Miến, dù đất nước họ là nơi cung cấp phần lớn jadeite chất lượng cao của thế giới.
Cũng cần nói thêm: trang sức nawarat ở Myanmar ngày nay vẫn được làm và đeo, nhưng ý nghĩa của nó là ý nghĩa văn hoá, tín ngưỡng của người đeo. Bài này chỉ ghi nhận như một tập tục, không bàn tới chuyện bộ đá có tác dụng gì với vận mệnh.
Vì sao phần lớn ngọc lại đi về phía bắc
Theo nhiều tài liệu lịch sử, ngọc jadeite từ vùng mỏ phía bắc Myanmar được thương nhân Vân Nam đưa sang Trung Hoa từ khá sớm, và trở nên thịnh hành ở Trung Hoa từ thời Thanh, khoảng thế kỷ 18. Từ đó, nhu cầu lớn nhất với ngọc Miến nằm ở các cộng đồng người Hoa: thợ chạm ở Quảng Đông, Bắc Kinh, người mua ở Hồng Kông, Đài Loan, Đông Nam Á. Con đường buôn bán cụ thể là một câu chuyện riêng; ở đây chỉ cần nhớ hệ quả văn hoá của nó.
Hệ quả thứ nhất là phần lớn hình chạm trên ngọc Miến mang ngôn ngữ biểu tượng của người Hoa: Phật Di Lặc, Quan Âm, hồ lô, cá, lá sen, chữ phúc, chữ thọ. Người Miến không phải người đặt ra bộ biểu tượng ấy. Hệ quả thứ hai là ở chính Myanmar, nhiều tài liệu nhận xét thị hiếu đeo ngọc không đậm bằng ở các cộng đồng người Hoa; ngọc là món hàng quan trọng của nền kinh tế vùng mỏ hơn là một biểu tượng văn hoá trung tâm.
Điều này không có nghĩa người Miến không quý ngọc. Vòng ngọc, nhẫn ngọc, mặt ngọc vẫn được bày bán và đeo ở các thành phố lớn. Chỉ là, khi đọc những câu quảng cáo kiểu "người Miến đời nào cũng đeo ngọc từ bé", bạn nên biết đó là cách kể để bán hàng, không phải mô tả chính xác một tập tục.
Đá quý trong đời sống Phật giáo ở Myanmar
Phần lớn người Myanmar theo Phật giáo Nguyên thuỷ (Theravada), và đá quý gắn với đời sống đức tin theo cách rất cụ thể: đó là vật cúng dường. Các ngôi tháp lớn thường được trang trí bằng vàng lá và đá quý do người dân góp qua nhiều đời. Chóp tháp Shwedagon ở Yangon được nhiều sách du lịch mô tả là gắn hàng nghìn viên kim cương, hồng ngọc và các loại đá khác; đó là ví dụ dễ thấy nhất của tục góp đá quý vào công trình tôn giáo.
Trong tục cúng dường ấy, giá trị của viên đá nằm ở tấm lòng người góp, không nằm ở chuyện viên đá mang lại điều gì cho người góp. Đây là điểm người Việt nên giữ khi kể lại: mô tả như một nét di sản, một cách thể hiện đức tin, chứ không biến nó thành câu chuyện "đá linh" hay "ngọc có phép".
Ngọc jadeite cũng xuất hiện trong không gian chùa chiền, ví dụ tượng nhỏ, đồ thờ, chuỗi hạt được cúng dường; nhưng mức độ phổ biến của nó so với vàng và hồng ngọc thì tài liệu phổ thông không cho con số rõ ràng. Nếu bạn đến thăm chùa tháp ở Myanmar, hãy ngắm và hỏi người trông coi bằng sự tôn trọng; đừng chạm vào đồ cúng, đừng cố đoán "viên này là ngọc thật hay giả" giữa chốn thờ tự.
Mandalay, phố thợ tạc đá và một sự nhầm lẫn quen thuộc
Mandalay là cố đô cuối cùng của vương triều Miến và đến nay vẫn là trung tâm nghề thủ công. Một trong những nghề dễ thấy nhất là tạc tượng Phật bằng đá hoa trắng. Ngôi chùa Kyauktawgyi ở Mandalay, theo tài liệu phổ thông, thờ một pho tượng Phật lớn tạc từ một khối đá hoa nguyên khối, được dựng dưới triều vua Mindon vào giữa thế kỷ 19. Tên chùa trong tiếng Miến cũng thường được giải thích là "tượng đá lớn".
Quanh khu vực này có những dãy xưởng tạc đá, nơi thợ đẽo, mài các pho tượng trắng đủ cỡ, bụi đá phủ trắng cả mái hiên. Du khách Việt đi qua thường nghe giới thiệu "tượng cẩm thạch" và dễ nghĩ đó là ngọc. Thực ra đá hoa mềm hơn jadeite nhiều: đá hoa khoảng 3 trên thang Mohs, còn jadeite khoảng 6,5 đến 7. Đá hoa tạc được bằng đục, còn ngọc jadeite gần như chỉ gia công được bằng mài với bột hoặc dụng cụ kim cương.
Nghề chạm ngọc jadeite ở Myanmar cũng có, nhất là ở Mandalay, nhưng nhiều phôi đá tốt được đưa sang bên kia biên giới để chế tác. Vì vậy, nếu bạn muốn thấy ngọc ở Mandalay, chợ ngọc và các xưởng chia phôi mới là nơi ngọc thật sự hiện diện; còn những dãy tượng trắng muốt là câu chuyện của đá hoa.
Những gì du khách hay thấy và nên hiểu thế nào
Bảng dưới gom các tình huống người Việt thường gặp khi đi Myanmar hoặc nghe kể về ngọc Miến, kèm cách hiểu tỉnh táo hơn.
| Bạn thấy hoặc nghe | Nên hiểu là |
|---|---|
| Tượng Phật trắng muốt bày bán ở xưởng đá Mandalay, gọi là "cẩm thạch" | Phần lớn là đá hoa marble, không phải ngọc jadeite |
| Trang sức chín viên đá quây quanh một viên đỏ | Bộ nawarat, gốc từ truyền thống Ấn Độ; jadeite thường không có trong bộ |
| Câu "ở Myanmar ai cũng đeo ngọc" | Cách kể để bán hàng; thị hiếu ngọc đậm nhất là ở các cộng đồng người Hoa |
| Mặt ngọc chạm Di Lặc, Quan Âm "làm tại Miến" | Hình chạm mang biểu tượng Hoa; nơi chạm có thể ở Myanmar hoặc bên kia biên giới |
| Đá quý gắn trên chóp tháp, đồ thờ | Vật cúng dường, giá trị nằm ở đức tin; chỉ nên ngắm, không chạm |
| Lời mời mua "ngọc chùa" hay "ngọc đã được làm phép" | Không có cơ sở; đây là chiêu bán hàng, nên từ chối nhẹ nhàng |
Bảng không nhằm phán đúng sai về tín ngưỡng của ai; mục đích là để bạn tách vật thật khỏi lời kể, khi mua cũng như khi kể lại cho người nhà.
Kể chuyện ngọc Miến sao cho đúng và tôn trọng
Gọi vùng mỏ bằng tên địa lý. Hpakant, bang Kachin, Mandalay, Mogok là tên nơi chốn. Khi kể chuyện ngọc, bạn không cần và không nên đưa vào các nhận định về tình hình chính trị của nước bạn; câu chuyện văn hoá đứng vững mà không cần những điều đó.
Tách người Miến khỏi thị trường ngọc. Phần lớn biểu tượng chạm trên ngọc là của người Hoa, phần lớn người mua là người Hoa và người các nước khác. Nói "văn hoá Miến chuộng ngọc" chung chung là gán cho một dân tộc một thị hiếu chưa hẳn là của họ.
Mô tả đức tin như di sản. Tục cúng dường đá quý cho chùa tháp là một nét văn hoá đáng trân trọng. Kể lại thì giữ đúng vị trí đó, không biến thành chuyện đá đem lại may mắn cho người góp.
Nhớ đến người làm nghề. Từ thợ mỏ, thợ chia phôi tới thợ chạm, mỗi viên ngọc đi qua nhiều bàn tay và nhiều rủi ro nghề nghiệp. Một lời kể tôn trọng là lời kể không coi viên ngọc như thứ tự nhiên rơi vào tay người bán.
Đừng dùng văn hoá để định giá. Một mặt ngọc được nói là "của người Miến đeo lâu đời" không vì thế mà quý hơn. Chất lượng ngọc do phòng giám định và mắt người trong nghề đánh giá, không do câu chuyện đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Người Myanmar có đeo vòng ngọc như người Việt không?
Có, vòng, nhẫn và mặt ngọc vẫn được bày bán, đeo ở các thành phố lớn của Myanmar. Tuy vậy, nhiều tài liệu nhận xét thị hiếu ngọc ở đó không đậm như ở các cộng đồng người Hoa; vàng và hồng ngọc thường được nhắc tới nhiều hơn trong trang sức truyền thống.
Tượng Phật cẩm thạch mua ở Mandalay có phải ngọc jadeite không?
Phần lớn tượng trắng tạc ở các xưởng đá Mandalay là đá hoa marble. Đá hoa mềm, tạc bằng đục được; jadeite cứng hơn nhiều và thường chỉ gia công bằng mài. Nếu muốn biết chắc, hãy hỏi rõ loại đá và nhờ phòng giám định kiểm khi về nước.
Vì sao ngọc Myanmar lại chạm hình Phật Di Lặc, Quan Âm theo kiểu Trung Hoa?
Vì người mua và người chế tác ngọc phần lớn là người Hoa từ nhiều thế kỷ nay. Bộ biểu tượng chạm trên ngọc như Di Lặc bụng lớn, Quan Âm, hồ lô, cá chép là ngôn ngữ của văn hoá Hoa, đi theo dòng hàng chứ không xuất phát từ truyền thống Miến.
Kyauk sein nghĩa là gì?
Đây là cách phiên âm phổ biến của từ chỉ ngọc jadeite trong tiếng Miến. Chữ kyauk nghĩa là đá, phần sau thường được giải thích là chỉ sắc xanh, nên cả cụm gần với nghĩa đá xanh. Người buôn đá còn nhiều từ nghề khác tuỳ vùng.
Có nên mua đá quý ở cổng chùa khi đi Myanmar để làm kỷ niệm không?
Nếu mua làm kỷ niệm, hãy chọn món nhỏ, coi như quà lưu niệm và không đặt kỳ vọng về giá trị. Tránh những lời mời mua đá "đã làm phép" hay "ngọc của chùa"; đó là cách bán hàng, không có cơ sở, và món đồ có thể không phải đá tự nhiên.
Ngọc có nằm trong bộ chín đá quý nawarat không?
Theo các mô tả phổ biến, bộ nawarat gồm hồng ngọc ở giữa cùng tám loại đá khác như kim cương, ngọc trai, san hô, sapphire, và jadeite không có trong bộ. Thành phần bộ đá có thể khác chút ít tuỳ nguồn, nên nếu cần chính xác hãy tham khảo tài liệu chuyên về văn hoá Myanmar.