Mã bang là tên người Vân Nam gọi những đoàn thồ hàng bằng ngựa và la, phương tiện chở gần như mọi thứ trên các con đường núi Tây Nam Trung Hoa trước khi có ô tô, trong đó có ngọc thô từ Miến Điện. Một đoàn có thể chỉ vài con vật của một gia đình, cũng có thể là hàng chục, hàng trăm con đi thành dãy dài, nhạc ngựa vang qua thung lũng.
Chuyện mã bang hay được kể với màu sắc phiêu lưu. Bài này nhìn nó như một nghề vận tải: đoàn gồm những ai, chở ngọc khác chở chè muối ra sao, một ngày đường thế nào, mùa nào đi mùa nào nghỉ, rủi ro nằm ở đâu, và vì sao nghề này lùi dần khi xe tải tới. Người đọc ở miền núi phía Bắc nước ta, nơi ngựa thồ từng là phương tiện quen thuộc ở các phiên chợ vùng cao, sẽ thấy nhiều điểm gần gũi.
Mã bang là gì và nằm ở đâu trong mạng lưới đường núi
Chữ mã bang trong tiếng Hán ghép từ "ngựa" và "nhóm, hội", chỉ một nhóm người cùng dắt đàn ngựa, la đi chở hàng. Ở vùng núi Vân Nam, Tứ Xuyên, Tây Tạng và các vùng giáp ranh, địa hình dốc, sông sâu, đường hẹp khiến xe kéo không đi được. Ngựa và la nhỏ con, chân chắc, quen leo dốc, trở thành phương tiện chính trong nhiều thế kỷ.
Mạng lưới đường mà các đoàn mã bang đi được gọi bằng nhiều tên. Nhánh chở chè từ vùng Phổ Nhĩ, Tứ Xuyên lên Tây Tạng đổi lấy ngựa thường được gọi là Trà Mã cổ đạo, tức đường cổ chè và ngựa. Nhánh đi về phía tây nam sang Miến Điện nằm trong con đường buôn cổ Vân Nam – Miến Điện. Thực tế hai nhánh nối vào nhau ở các thị trấn như Đại Lý, Lệ Giang, và cùng một đoàn có thể đi nhiều tuyến khác nhau tuỳ mùa, tuỳ hàng.
Ngọc chỉ là một trong rất nhiều mặt hàng mã bang chở. Trên chặng Miến Điện – Vân Nam, chiều lên thường có bông, ngọc, hổ phách, lâm sản; chiều xuống có muối, đồ sắt, hàng dệt, đồ dùng. Một đoàn hiếm khi đi không ở chiều nào, vì đi không là lỗ. Vì vậy người dẫn đoàn vừa là người vận tải vừa là người buôn, biết chỗ nào cần gì, mùa nào giá ra sao.
Một đoàn gồm những ai
Không có một mẫu tổ chức chung cho mọi đoàn; đoàn gia đình nhỏ khác hẳn đoàn lớn của các hiệu buôn. Bảng dưới gom các vai trò hay được nhắc trong tài liệu phổ thông về mã bang, để bạn hình dung một đoàn cỡ vừa.
| Vai trò | Làm gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người đứng đầu đoàn | Quyết định đường đi, chỗ nghỉ, giao thiệp với chủ hàng và người địa phương | Thường là người nhiều kinh nghiệm nhất, có uy tín với cả đoàn |
| Người đánh ngựa | Mỗi người lo một nhóm ngựa: buộc hàng, dắt, cho ăn, kiểm móng | Nghề học từ nhỏ, nhiều người theo cha chú đi từ tuổi thiếu niên |
| Ngựa đầu đàn | Đi trước, đeo chuông và đồ trang trí, cả đàn đi theo tiếng chuông | Thường chọn con khoẻ, quen đường, tính điềm tĩnh |
| Người nấu ăn, lo trại | Nhóm lửa, nấu cơm, dựng chỗ ngủ khi không có trạm | Ở đoàn nhỏ, việc này chia nhau làm |
| Chủ hàng hoặc người áp tải | Đi theo những chuyến chở hàng quý như ngọc để trông coi | Không phải đoàn nào cũng có; nhiều khi chủ hàng gửi hàng nhờ đoàn quen |
| Người địa phương dẫn đường | Thuê theo chặng khi qua vùng lạ, biết lối tắt, biết tiếng địa phương | Giúp đoàn giữ quan hệ tốt với làng bản dọc đường |
Điểm đáng chú ý là tính kỷ luật. Một dãy ngựa dài trên đường núi hẹp chỉ cần một con hoảng là cả đoàn gặp nguy, nên mỗi đoàn có luật lệ, thứ tự đi, cách dừng nghỉ riêng, và người mới phải học theo người cũ.
Chở ngọc khác chở chè, chở muối thế nào
Nặng mà nhỏ. Đá thô nặng hơn chè, muối rất nhiều trên cùng thể tích. Một con ngựa chở được bao nhiêu thì tuỳ con vật và đường đi, các tài liệu thường nói ở mức vài chục cân mỗi con. Với đá, khối lượng ấy chỉ là một vài khối nhỏ, nên hàng phải chọn kỹ trước khi thồ.
Phải cân hai bên. Hàng buộc hai bên lưng ngựa phải nặng gần bằng nhau, nếu không ngựa đi lệch, dễ trượt chân. Chi tiết này cũng là gốc của truyền thuyết người thồ hàng nhặt hòn đá cân hàng rồi hoá ra ngọc.
Khối lớn không đi được. Những tảng đá quá lớn không thể thồ qua núi. Theo nhiều tài liệu, khối lớn phải cắt nhỏ ở gần vùng mỏ hoặc chờ phương tiện khác. Điều này phần nào giải thích vì sao thời xưa ngọc khối lớn vào tới phía đông rất hiếm.
Giữ kín và chèn kỹ. Ngọc đắt nên thường được bọc trong vải, rơm, bỏ chung với hàng thường để không gây chú ý, đồng thời tránh va đập làm nứt đá. Người áp tải hàng quý ít khi rời mắt khỏi kiện hàng của mình.
Rủi ro dồn vào một con ngựa. Mất một con ngựa chở muối là thiệt hại nhỏ; mất một con chở ngọc có thể là mất cả vốn của một chuyến buôn. Vì vậy hàng ngọc thường được chia ra nhiều con, nhiều kiện.
Một ngày trên đường
Theo các mô tả phổ thông, một ngày của đoàn bắt đầu từ sáng sớm. Người đánh ngựa dậy trước, cho ngựa ăn, kiểm móng, buộc hàng. Buộc hàng là việc cần tay nghề: kiện hàng phải chặt, cân, không cọ vào lưng ngựa gây trầy. Khi mọi thứ xong, ngựa đầu đàn đi trước, cả đoàn nối theo, tiếng chuông báo cho đoàn khác đang đi ngược chiều biết mà tránh ở chỗ đường rộng.
Quãng đường một ngày tuỳ địa hình: trên đường bằng có thể đi được khá xa, còn khi leo đèo, qua sông, có khi chỉ được một quãng ngắn. Đoàn thường nghỉ ở những trạm quen, nơi có nước, có cỏ, có người bán cơm. Ở những đoạn không có trạm, đoàn dựng trại, nhóm lửa, chia nhau thức canh hàng và ngựa.
Buổi tối là lúc người trong đoàn trò chuyện, kể chuyện đường, hát những bài của dân đánh ngựa. Nhiều bài hát, câu ví về nghề mã bang còn được lưu truyền ở các vùng núi Vân Nam. Những câu chuyện trên đường, có thật và tưởng tượng, cũng từ những buổi tối như vậy mà lan ra, trong đó có nhiều chuyện về ngọc.
Mùa đi và mùa nghỉ
Vùng biên Vân Nam – Miến Điện chịu ảnh hưởng của gió mùa: mùa mưa kéo dài nhiều tháng, thường vào khoảng giữa năm, và mùa khô ở phần còn lại. Mùa mưa là mùa khó đi nhất. Đường đất thành bùn, đá lở chặn lối, suối nhỏ thành sông lớn, cầu tạm bị cuốn. Ngựa trượt chân, hàng ướt, người ốm.
Sách cũ của người Hoa hay nhắc tới chướng khí ở các thung lũng thấp phía nam, mô tả những trận sốt làm người đi đường gục ngã. Ngày nay người ta hiểu phần lớn đó là sốt rét và các bệnh nhiệt đới khác, lây lan mạnh vào mùa mưa. Với những người đi đường thời xưa, đó là mối nguy thật sự, nên nhiều đoàn tránh đi qua vùng thấp vào mùa ẩm.
Vì vậy nhịp buôn ngọc theo đường bộ có tính mùa vụ. Đoàn đi chủ yếu vào mùa khô, mùa mưa thì nghỉ ở quê, sửa đồ, chăm ngựa, hoặc chỉ đi những chặng ngắn an toàn. Chợ ở các thị trấn biên vì thế cũng có lúc đông lúc vắng. Người Việt ở vùng núi phía Bắc sẽ thấy nhịp này quen thuộc: con đường của người thồ hàng luôn phụ thuộc vào trời.
Nhìn từ vùng núi phía Bắc nước ta
Ngựa thồ không chỉ là chuyện của Vân Nam. Ở nhiều vùng núi phía Bắc Việt Nam, người Mông, người Dao, người Tày và nhiều dân tộc khác từng dùng ngựa để chở ngô, lúa, củi, hàng hoá xuống chợ phiên và mang muối, vải, đồ dùng về bản. Ở một số nơi, chợ phiên còn có khu mua bán ngựa, và hình ảnh ngựa buộc ở đầu chợ quen thuộc với du khách tới nay.
Những điểm chung với mã bang Vân Nam khá rõ: đường dốc hẹp, con vật nhỏ mà chắc chân, hàng phải buộc cân hai bên, đi theo mùa, nghỉ ở những điểm quen. Cũng như bên kia biên giới, nghề ngựa thồ ở ta lùi dần khi đường ô tô, xe máy vào tới bản, nhưng vẫn còn ở những nơi đường khó.
Điểm khác là quy mô và hàng hoá. Ngựa thồ ở các bản vùng cao nước ta chủ yếu phục vụ việc trao đổi gần, giữa bản và chợ, chứ không thành những đoàn buôn đường dài chở hàng quý qua nhiều nước như mã bang chở ngọc. Đặt hai hình ảnh cạnh nhau giúp người Việt hình dung con đường ngọc thời xưa gần gũi hơn: không phải một cảnh xa lạ trong phim, mà là một kiểu đời sống từng rất phổ biến ở vùng núi châu Á, nơi con ngựa là cầu nối giữa người làm ra hàng và người cần hàng.
Khi xe tải thay ngựa
Thế kỷ 20 mang ô tô tới vùng Tây Nam. Con đường được nhắc nhiều nhất là đường Điền Miến, tức đường Vân Nam – Miến Điện, mở cuối thập niên 1930, nối Côn Minh với vùng bắc Miến Điện. Con đường này được xây gấp trong bối cảnh chiến tranh, và sau đó là một phần của mạng lưới đường bộ khu vực. Ở đâu xe tải tới được, ngựa thồ lùi dần.
Tuy vậy, mã bang không biến mất ngay. Ở những vùng núi cao, đường xe chưa tới, ngựa và la vẫn là phương tiện chính tới tận nửa sau thế kỷ 20. Với ngọc, những chặng gần vùng mỏ, nơi đường xá khó khăn, người khuân vác và súc vật thồ còn được dùng lâu hơn chặng đường lớn.
Ngày nay, hình ảnh đoàn ngựa đeo chuông chủ yếu còn trong các bảo tàng, lễ hội và những chương trình du lịch tái hiện. Nó cũng là một phần ký ức của nhiều gia đình ở tây Vân Nam. Khi bạn nghe người bán ngọc kể chuyện ông cha mình thồ đá qua núi, hãy nghe như nghe một câu chuyện nghề, còn món hàng thì đánh giá bằng những tiêu chí khác.
Câu hỏi thường gặp
Mã bang là gì?
Mã bang là đoàn thồ hàng bằng ngựa và la ở vùng núi Tây Nam Trung Hoa, gồm Vân Nam, Tứ Xuyên, Tây Tạng và vùng giáp ranh. Đây là phương tiện vận tải chính ở vùng này trước khi có ô tô, chở cả chè, muối, bông lẫn ngọc thô từ Miến Điện.
Một con ngựa thồ chở được bao nhiêu ngọc?
Không có con số chung; tuỳ con vật và độ khó của đường. Các tài liệu thường nói mỗi con chở vài chục cân hàng. Với đá thô, khối lượng ấy chỉ tương đương vài khối nhỏ, vì đá nặng hơn nhiều so với chè hay vải.
Trà Mã cổ đạo và con đường ngọc có phải là một không?
Không hẳn. Trà Mã cổ đạo chủ yếu chỉ nhánh chở chè lên Tây Tạng đổi lấy ngựa; con đường ngọc là nhánh Vân Nam – Miến Điện. Hai nhánh nối với nhau ở các thị trấn như Đại Lý, Lệ Giang và cùng dùng đoàn mã bang.
Vì sao đoàn mã bang thường nghỉ vào mùa mưa?
Mùa mưa làm đường lầy, đá lở, suối dâng, và bệnh sốt rét lan mạnh ở các thung lũng thấp. Đi vào mùa này vừa chậm vừa nguy hiểm cho người, ngựa và hàng, nên phần lớn chuyến buôn đường dài dồn vào mùa khô.
Ngày nay còn đoàn mã bang chở ngọc không?
Trên các tuyến chính, xe tải đã thay ngựa từ lâu. Hình ảnh mã bang ngày nay chủ yếu còn trong bảo tàng, lễ hội và chương trình du lịch, cùng ký ức của các gia đình từng làm nghề này.