Đá thô không đồng nghĩa với đá chưa qua xử lý: phôi lát, khối đá nửa vỏ hay những miếng "vừa cắt ra" có thể đã được tẩy axit và bơm keo như ngọc hàng B, hoặc tẩm dầu, sáp cho mặt cắt trong hơn, trước khi đến tay người mua. Người mua đá thô thường mặc định mình đang cầm thứ "tự nhiên nhất", nên lại ít nghĩ tới chuyện xử lý nhất.
Bài này không giải thích lại toàn bộ ngọc hàng B là gì; các tài liệu về phân loại ngọc A, B, C đã nói kỹ. Bài nói về chỗ hàng B và các kiểu xử lý bề mặt có thể xuất hiện ở khâu đá thô và phôi, vì sao mặt cắt đã xử lý vẫn trông rất đẹp, và vì sao chỉ phòng thí nghiệm mới cho câu trả lời đáng tin.
Nhắc lại ngắn: xử lý hàng B làm gì với jadeite
Jadeite là đá có cấu trúc hạt đan kết. Ở những khối có màu nhưng lẫn nhiều vết bẩn, đốm nâu, vàng, người ta có thể ngâm đá trong axit để tẩy sạch các chất bẩn nằm giữa các hạt. Quá trình tẩy làm cấu trúc đá lỏng ra và có nhiều khoảng trống, nên sau đó đá được bơm đầy bằng keo polymer để gắn lại, đồng thời làm đá trong hơn.
Kết quả là một khối ngọc trông sạch, sáng, trong hơn hẳn trước khi xử lý. Nhưng theo các tài liệu giám định, keo có thể lão hoá theo thời gian, làm ngọc ố vàng, mất độ bóng, và cấu trúc đã bị tẩy làm đá giòn hơn ngọc tự nhiên. Vì vậy, thị trường phân biệt rất rõ hàng A tự nhiên với hàng B đã tẩy và bơm keo.
Hàng B thường được nghĩ tới ở món thành phẩm như vòng, mặt, nhẫn. Nhưng quá trình xử lý không nhất thiết phải làm ở khâu cuối. Nó có thể làm trên lát cắt, trên phôi, trên những miếng đá chưa thành hình, và đó là chỗ người mua đá thô cần biết.
Hàng B xuất hiện ở khâu đá thô và phôi như thế nào
Phôi lát là những tấm đá đã cắt từ khối thô, dày mỏng tuỳ mục đích, chờ để khoan vòng hay cắt mặt. Phôi lát được bán khá nhiều, cả ở chợ lẫn trên mạng, với lời giới thiệu "vừa cắt từ khối đá thô hôm qua". Một tấm phôi đã qua tẩy và bơm keo có thể trông rất trong, rất sạch, và người mua không có cách nào biết nó đã nằm bao lâu trong bể axit.
Khối đá nửa vỏ là trường hợp khác: một mặt đã cắt lộ ruột, phần còn lại vẫn giữ vỏ. Phần ruột đã lộ có thể được xử lý cho đẹp hơn, sau đó bán như khối đá "mới mở một nửa" để người mua đặt cược vào nửa còn lại. Người mua nhìn mặt cắt đẹp, tin rằng nửa kia cũng vậy, và không nghĩ tới chuyện chính mặt cắt đó đã được làm.
Cũng có những miếng đá nhỏ được xử lý rồi phủ vỏ đắp lên, bán như đá cuội nguyên. Khi cắt, mặt cắt lộ ra một phần ruột trong và sạch, đúng như người bán đã chuẩn bị. Mánh này thường đi cùng vỏ giả, và vì thế thường lộ ra cùng các dấu hiệu của vỏ giả.
Vì sao người mua đá thô ít nghĩ tới xử lý
Đá thô gợi cảm giác nguyên bản. Chữ "thô" làm người ta nghĩ đá chưa qua tay ai. Nhưng giữa mỏ và người mua có thể có rất nhiều khâu, và bất kỳ khâu nào cũng có thể can thiệp.
Mặt cắt mới tạo cảm giác vừa khám phá. Khi thấy tận mắt lưỡi cưa đi qua và mặt cắt lộ ra, người ta tin rằng đó là lần đầu tiên phần ruột được nhìn thấy. Nếu đường cắt là đường cũ, hay mặt đã xử lý được dán lại, cảm giác đó hoàn toàn sai.
Kiến thức về hàng B gắn với trang sức. Người mua đã được dặn kiểm vòng, kiểm mặt có giấy giám định, nhưng ít ai được dặn rằng phôi và đá thô cũng cần kiểm như vậy.
Giấy tờ đi kèm đá thô hầu như không có. Món thành phẩm có thể kèm giấy giám định; đá thô và phôi thường chỉ kèm lời người bán. Không có tờ giấy nào bắt buộc người bán ghi tình trạng xử lý.
Tẩm dầu, sáp và nước: làm đẹp mặt cắt trong vài phút
Không phải lúc nào cũng cần tới axit và keo. Một mặt cắt có nhiều vết xước nhỏ, nhiều khe hạt, trông đục và khô, có thể được bôi dầu hoặc sáp lỏng. Dầu lấp đầy các khe nông, làm mặt cắt trông trong và màu đậm hơn hẳn. Đây là cách làm đẹp tạm thời, nhanh, rẻ và gần như không để lại dấu vết dễ thấy.
Nước có tác dụng tương tự nhưng kém bền hơn. Vì vậy, trong các phiên cắt đá, mặt cắt luôn được xịt nước, và những lời mời "nhìn kìa, trong như nước" thường đến đúng lúc mặt cắt đang ướt nhất. Khi để khô vài giờ, nhiều mặt cắt mất hẳn vẻ trong, lộ nứt, lộ hạt.
Cần phân biệt: việc đánh sáp nhẹ lên món ngọc thành phẩm để tăng độ bóng là thao tác hoàn thiện bình thường, được thị trường chấp nhận cho hàng A. Còn tẩm dầu, sáp lên mặt cắt đá thô để làm người mua tin ruột đá trong hơn thật, rồi không nói ra, là một cách đánh lừa.
Cách tự kiểm đơn giản nhất là xin xem mặt cắt lúc khô hẳn, lau sạch, dưới ánh sáng ban ngày. Nếu được cầm, nên để mặt cắt khô một thời gian rồi xem lại. Sự chênh lệch giữa lúc ướt và lúc khô nói rất nhiều về thứ bạn đang được cho xem.
Những gì thấy được trên mặt cắt và điều chúng có thể gợi ý
Bảng dưới liệt kê một số quan sát có thể gặp trên phôi hay mặt cắt đá thô. Không quan sát nào thay được giám định, nhưng chúng giúp bạn biết khi nào cần cẩn thận hơn.
| Quan sát | Có thể gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mặt cắt rất trong và sạch, trong khi vỏ và phần ngoài đục, bẩn | Vùng đó có thể đã được tẩy và bơm keo | Cũng có thể là chênh lệch tự nhiên giữa vỏ và ruột |
| Dưới kính lúp thấy mạng nứt nhỏ như mạng nhện trên bề mặt | Dấu hiệu thường được nhắc tới ở hàng B do axit ăn mòn | Cần mắt có kinh nghiệm |
| Độ bóng hơi giống nhựa, không sắc như thuỷ tinh | Bề mặt có keo hoặc sáp | Ánh của jadeite tự nhiên thường được mô tả là ánh thuỷ tinh đến ánh mỡ |
| Trong lúc ướt, đục hẳn khi khô | Mặt cắt đang được nước hoặc dầu làm đẹp | Đây là dấu hiệu dễ kiểm nhất |
| Phát sáng khác thường dưới đèn cực tím | Có thể có keo | Không phải keo nào cũng phát sáng; một số khoáng cũng phát sáng |
Kết hợp nhiều quan sát cùng chiều sẽ cho bạn lý do để nghi ngờ. Nhưng để biết chắc một miếng jadeite có bị bơm keo hay không, cần các phép đo của phòng thí nghiệm, phổ biến nhất là phổ hồng ngoại.
Câu hỏi nên đặt cho người bán phôi và đá nửa vỏ
Trước khi trả tiền cho một tấm phôi hay một khối đá đã mở một phần, những câu dưới đây giúp bạn thấy người bán sẵn lòng chịu trách nhiệm tới đâu. Cách họ trả lời quan trọng không kém nội dung câu trả lời:
- Miếng này cắt từ khối nào, cắt khi nào, ai cắt, có ảnh khối đá trước khi cắt không?
- Mặt cắt có từng được tẩy, bơm keo, nhuộm, tẩm dầu hay đánh sáp không?
- Người bán có chịu ghi "jadeite tự nhiên, không xử lý" lên hoá đơn kèm tên và địa chỉ của mình không?
- Nếu phòng giám định độc lập kết luận có xử lý, người bán xử lý thế nào: nhận lại, hoàn tiền hay không chịu trách nhiệm?
- Có thể xem miếng đá lúc khô hẳn, dưới ánh sáng ban ngày, không qua đèn và điện thoại không?
- Có đồng ý để bạn mang miếng đá đi giám định trước khi thanh toán toàn bộ không?
Một người bán tự tin vào hàng của mình thường không ngại những câu hỏi này. Nếu câu nào cũng được trả lời bằng "yên tâm đi", "đá thô thì ai làm gì được", hoặc bằng một lời giục chốt đơn, bạn đã có thông tin đủ để dừng lại.
Đã có phôi hay miếng ngọc cắt từ đá thô: nên làm gì
Nếu bạn hay người thân đã mua đá thô và cắt ra được miếng ngọc, hoặc mua phôi lát về, trước khi đặt chạm, khoan vòng hay bán lại, hãy làm theo thứ tự sau:
- Để miếng đá khô hoàn toàn, lau sạch dầu, sáp nếu có, xem lại dưới ánh sáng ban ngày và chụp ảnh.
- Ghi lại nguồn mua, ngày mua, lời người bán nói về tình trạng xử lý, lưu tin nhắn và chứng từ chuyển tiền.
- Gửi phòng giám định đá quý độc lập kiểm tra tên khoáng vật và tình trạng xử lý; hỏi trước họ có nhận kiểm phôi chưa thành phẩm không.
- Đọc kết quả: jadeite tự nhiên không xử lý, có bơm keo, có nhuộm, hay không phải jadeite.
- Chỉ khi kết quả rõ ràng mới quyết định đặt chạm hay khoan vòng; công chế tác bỏ vào một miếng hàng B thường không đáng.
- Nếu kết quả trái với cam kết của người bán, giữ nguyên hiện trạng miếng đá và toàn bộ chứng cứ trước khi liên hệ đòi quyền lợi.
Chi phí giám định một miếng phôi thường nhỏ so với công chế tác và so với giá trị người bán đã hứa. Đây là bước đáng làm trước bất kỳ khoản chi tiếp theo nào.
Giới hạn của việc tự kiểm và vai trò của phòng thí nghiệm
Hàng B làm tốt có thể qua mắt cả người làm nghề lâu năm khi chỉ dùng kính lúp và đèn. Keo hiện đại được chọn để có chiết suất gần với jadeite, mạng nứt do axit có thể bị đánh bóng che đi, và việc nhuộm kèm theo làm màu trông tự nhiên hơn. Vì vậy, mọi dấu hiệu bằng mắt đều chỉ mang tính sàng lọc.
Phòng thí nghiệm đá quý dùng các phương pháp như phổ hồng ngoại để tìm dấu vết của polymer trong cấu trúc đá, kết hợp quan sát phóng đại và các phép đo khác. Kết quả của họ có giá trị hơn mọi lời cam kết của người bán. Khi chọn nơi giám định, hãy chọn phòng độc lập với người bán, và đừng chấp nhận giấy do chính cửa hàng tự phát hành.
Bài học chung cho người quan tâm tới đá thô là: đừng để chữ "thô" thay thế cho việc kiểm tra. Mọi miếng jadeite, dù còn vỏ hay đã thành vòng, đều có thể đã qua xử lý, và chỉ một kết quả giám định đáng tin mới cho bạn biết mình thật sự đang có gì trong tay.
Câu hỏi thường gặp
Đá thô có thể là hàng B không?
Có thể. Quá trình tẩy axit và bơm keo có thể làm trên lát cắt, phôi hay khối đá nửa vỏ trước khi bán. Những miếng đó sau đó được giới thiệu là vừa cắt từ khối thô, và người mua khó biết đã qua xử lý.
Mặt cắt đá thô trong như nước có phải ngọc tốt không?
Chưa chắc. Mặt cắt ướt nước, vừa bôi dầu, sáp hoặc đã bơm keo đều có thể trông trong hơn thật. Hãy xin xem mặt cắt lúc đã khô hẳn dưới ánh sáng ban ngày, và nếu là món giá trị, cần giám định để biết chắc.
Đánh sáp ngọc có phải là xử lý hàng B không?
Không. Đánh một lớp sáp mỏng để tăng độ bóng là thao tác hoàn thiện bình thường, thường được chấp nhận với ngọc hàng A. Hàng B là đá đã bị tẩy axit và bơm keo vào cấu trúc bên trong, khác hẳn về bản chất và độ bền.
Phôi ngọc mua về có cần giám định trước khi chế tác không?
Nên giám định trước. Công chế tác vòng hay chạm mặt không nhỏ, và một miếng hàng B sau này có thể ố vàng, giòn. Kiểm trước giúp bạn quyết định có nên bỏ thêm tiền vào miếng phôi đó hay không.
Có tự phát hiện hàng B bằng đèn pin và kính lúp được không?
Đôi khi thấy được dấu hiệu như mạng nứt nhỏ, ánh như nhựa hay vùng trong bất thường, nhưng hàng B làm khéo có thể qua mắt cả người có kinh nghiệm. Dấu hiệu bằng mắt chỉ để sàng lọc; phổ hồng ngoại của phòng thí nghiệm mới cho kết quả đáng tin.
Người bán nói đá thô thì không ai xử lý, có đúng không?
Không đúng. Giữa mỏ và người mua có nhiều khâu, và việc xử lý có thể diễn ra ở bất kỳ khâu nào, kể cả trên phôi và khối nửa vỏ. Lời khẳng định đó nên được coi là lời quảng cáo, không phải bảo đảm.