Vỏ đá thô làm giả là lớp vỏ được tạo ra hoặc sửa lại bằng tay người: cát và bột đá trộn keo đắp lên đá kém, vỏ thật được nhuộm cho sẫm màu, hay cả khối đá được làm cũ để trông như đã nằm lâu trong lòng mỏ. Mục đích là khiến người mua đọc vỏ theo hướng người bán muốn, và trả tiền theo kỳ vọng đó.
Trong chợ đá thô, vỏ được coi như tấm thẻ thông tin của khối đá. Chính vì người mua tin vào vỏ, vỏ trở thành một trong những thứ bị làm giả nhiều nhất. Bài này không dạy cách đọc vỏ để chọn đá trúng; danh mục khác của trang đã giải thích vỏ thật trông thế nào. Bài chỉ nói những cách vỏ bị làm giả, những dấu hiệu có thể để lộ, và giới hạn của việc tự kiểm.
Vì sao người mua đá thô tin vào vỏ
Một khối jadeite nằm lâu trong đất hay lòng sông chịu phong hoá ở lớp ngoài, tạo thành lớp vỏ có màu, độ dày và kết cấu khác với ruột. Người buôn đá thô truyền nhau nhiều kinh nghiệm về vỏ: vỏ hạt mịn hay thô, màu vàng, nâu, xám hay đen, có dải hay đốm màu đặc biệt, và họ dùng những kinh nghiệm đó để đoán phần ruột.
Những kinh nghiệm này có phần có cơ sở, vì vỏ phản ánh phần nào điều kiện phong hoá và loại đá. Nhưng chúng cũng có rất nhiều ngoại lệ; người buôn lâu năm thường thừa nhận vỏ đẹp vẫn cắt ra ruột xấu, và ngược lại. Với người mua mới, kinh nghiệm về vỏ dễ biến thành một danh sách dấu hiệu để tin theo một cách máy móc.
Khi một thị trường định giá theo những dấu hiệu có thể nhìn thấy, việc làm giả các dấu hiệu đó là điều dễ hiểu. Người làm vỏ giả không cần biết ruột khối đá ra sao; họ chỉ cần biết người mua đang tìm vỏ kiểu gì, và tạo ra đúng kiểu vỏ đó.
Một số tên gọi theo mỏ hay theo đời mỏ, như cách người buôn chia đá "mỏ cũ" và "mỏ mới", cũng gắn với hình dung về vỏ. Đá được giới thiệu là "mỏ cũ" thường kèm kỳ vọng ruột tốt hơn, và chính hình dung ấy là thứ vỏ làm cũ nhắm vào.
Vỏ đắp: cát và bột đá trộn keo phủ lên đá kém
Cách làm phổ biến nhất là đắp. Một khối đá chất lượng thấp, hoặc một khối đã cắt ra xấu rồi ghép lại, được phủ bằng hỗn hợp cát mịn, bột đá, đôi khi có cả bột của chính vỏ đá thật, trộn với keo. Lớp đắp được vỗ, lăn, chải để có hạt giống vỏ tự nhiên, rồi để khô.
Lớp vỏ đắp có thể dày mỏng tuỳ ý, nên dùng được cho nhiều mục đích: che đường ghép, che một vết nứt lớn, che một vùng đá quá xấu, hoặc chỉ đơn giản biến một khối đá trơn thành khối có "vỏ đẹp". Khi đắp khéo, lớp này có màu, hạt và độ nhám rất giống vỏ thật.
Vỏ đắp còn được dùng cùng với cửa sổ giả. Một lát ngọc đẹp được dán lên mặt đá, viền được đắp vỏ để giấu mép, khiến cửa sổ như mọc ra từ trong đá. Hai mánh hỗ trợ nhau, và người mua chỉ cần tin một trong hai là đủ để tin cả khối.
Điểm yếu của vỏ đắp là keo. Keo có độ bóng, độ đàn hồi và phản ứng với nhiệt, nước khác với khoáng vật. Ở những chỗ lõm sâu hay gờ nhọn, lớp đắp thường hoặc tụ dày, hoặc bị sót, vì rất khó trát đều vào mọi góc.
Nhuộm, ngâm và làm cũ vỏ
Không phải lúc nào cũng cần đắp vỏ mới. Một khối đá có vỏ thật nhưng màu vỏ "không đúng kiểu" có thể được nhuộm hay ngâm trong dung dịch để đổi sang màu được ưa chuộng hơn. Vỏ nhạt được làm sẫm, vỏ xám được làm ngả vàng hay nâu đen, theo đúng những gì người mua đang tin là dấu hiệu của đá tốt.
Làm cũ là bước đi xa hơn. Khối đá được chà, đập nhẹ, phủ đất, ngâm, phơi, để vỏ có vẻ xỉn, có bám bẩn, có vết như đã nằm lâu. Kèm theo đó là câu chuyện về một lô đá cũ, đá được giữ lại từ nhiều năm trước, đá chưa ai động tới. Câu chuyện và vẻ ngoài củng cố nhau.
Một số dải và đốm màu trên vỏ mà người buôn gọi bằng tên riêng, như các dải chạy quanh khối đá hay các đốm lục nhỏ, cũng có thể được vẽ thêm bằng thuốc nhuộm hoặc đắp màu. Người mua đã học thuộc rằng dấu hiệu đó là tốt sẽ chú ý vào nó trước tiên, và ít nghi ngờ nhất.
Nhuộm và làm cũ thường không để lại dấu hiệu rõ như keo, nên khó nhận ra hơn. Rửa kỹ bằng nước ấm và bàn chải mềm đôi khi làm màu nhuộm phai ra, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
Đá vỡ mài tròn giả làm đá cuội lòng sông
Trong giới buôn, đá thô thường được chia đại thể thành đá lấy từ mạch trong núi và đá cuội nằm lâu dưới lòng sông, bãi bồi. Đá cuội đã bị nước và cát mài tròn cạnh qua thời gian rất dài, có lớp vỏ mỏng, nhẵn, và trong hình dung của nhiều người mua, những phần đá kém đã bị dòng nước loại bỏ bớt, chỉ phần chắc nhất còn lại. Hình dung ấy làm đá cuội thường được kỳ vọng cao hơn.
Một mánh liên quan là lấy những khối đá vỡ góc cạnh, đá vụn từ mạch, hay phần đá thừa sau khi cắt, rồi quay trong thùng với cát, sỏi và nước cho tới khi các cạnh tròn lại, bề mặt nhẵn như đá lòng sông. Sau đó khối đá được nhuộm, phủ thêm một lớp mỏng cho có màu vỏ, và bán như đá cuội tự nhiên.
Đá mài tròn bằng máy thường có độ tròn khá đều ở mọi cạnh, bề mặt nhẵn đồng nhất, trong khi đá cuội tự nhiên hay có chỗ mòn nhiều chỗ mòn ít, có vết va đập, có hố nhỏ do phong hoá. Nhưng cũng như mọi dấu hiệu khác, đây chỉ là gợi ý. Điều quan trọng hơn là nhận ra rằng nhãn "đá sông" chỉ là một lời kể, và lời kể không làm thay đổi phần ruột bên trong.
Vỏ tự nhiên và vỏ có thể đã bị làm: những điểm khác thường gặp
Bảng dưới gom một số khác biệt hay được nhắc tới. Mỗi dấu hiệu chỉ là gợi ý; vỏ tự nhiên cũng rất đa dạng, và người làm giả khéo có thể tránh được nhiều điểm trong số này.
| Điểm quan sát | Thường thấy ở vỏ tự nhiên | Gợi ý vỏ đã bị làm |
|---|---|---|
| Độ đều của hạt | Chỗ mịn chỗ thô, chuyển dần theo hình khối | Hạt giống hệt nhau trên mọi mặt |
| Chỗ lõm, khe sâu | Vỏ phủ liền vào trong lõm, mỏng dần | Lõm bị lấp đầy phẳng, hoặc có chỗ trơ ra không vỏ |
| Độ bóng | Mờ, khô, như đá | Có chỗ bóng như nhựa, nhất là ở mép và gờ |
| Dưới kính lúp | Hạt khoáng gắn kết tự nhiên | Hạt cát rời nằm trong một lớp keo trong, có bọt khí |
| Khi rửa bằng nước ấm và bàn chải mềm | Chỉ trôi bụi đất | Nước ra màu, hoặc lớp ngoài mềm, bong |
| Dải và đốm màu | Có liên hệ với cấu trúc đá, đi theo khe, theo lớp | Đẹp như vẽ, nằm trên mặt, không liên quan cấu trúc |
Khi bạn thấy hai, ba dấu hiệu ở cột bên phải cùng lúc, khả năng vỏ bị can thiệp đáng để coi trọng. Nhưng không thấy dấu hiệu nào vẫn không chứng minh vỏ tự nhiên, càng không chứng minh ruột tốt.
Tự kiểm vỏ khối đá nhà mình mà không phá đá
Các bước này dành cho khối đá đã thuộc về bạn hoặc người nhà, chẳng hạn mua về rồi mới thấy nghi. Không tự ý làm những việc này với đá của người khác khi chưa được đồng ý:
- Rửa khối đá bằng nước ấm và bàn chải mềm, quan sát nước rửa có ra màu không, lớp ngoài có mềm hay bong không.
- Để khô hẳn, xem dưới ánh sáng ban ngày, tìm chỗ bóng như nhựa ở mép, gờ và quanh các vết nứt.
- Soi kính lúp khoảng mười lần vào nhiều điểm trên vỏ, so hạt ở mặt phẳng và ở trong chỗ lõm.
- Dùng đèn cực tím sóng dài trong phòng tối, xem có vùng nào phát sáng khác hẳn xung quanh không.
- Chụp ảnh cận mọi mặt, ghi trọng lượng và kích thước, lưu cùng tin nhắn, hoá đơn mua bán.
- Nếu thấy nghi, mang tới phòng giám định đá quý có kinh nghiệm với đá thô, hỏi trước họ làm được gì với khối đá chưa cắt.
Không đốt, không nhỏ axit, không cạo sâu bằng dao. Những cách đó vừa không đáng tin vừa có thể làm hỏng đá, và nếu sau này cần đòi quyền lợi, hiện trạng đã bị bạn thay đổi.
Khi đá bên dưới lớp vỏ không phải jadeite
Lớp vỏ giả không chỉ che đá jadeite kém chất lượng. Nó có thể che một loại đá hoàn toàn khác. Một số loại đá màu xanh, như nephrite, serpentine, các loại đá có albite hay thạch anh, hoặc đá xanh không có giá trị trang sức, có thể được đắp vỏ và bán như đá thô ngọc phỉ thuý. Khi cắt ra, mặt cắt có màu xanh, người mua mừng, mà không biết mình đang nhìn một loại đá khác.
Phân biệt các loại đá này trên khối thô rất khó, ngay cả với người có kinh nghiệm. Các phép đo của phòng thí nghiệm như chiết suất hay phổ thường cần một mặt đã mài phẳng, và tỉ trọng của cả khối bị vỏ và tạp chất làm sai lệch. Vì vậy, việc biết chắc một khối đá thô có phải jadeite hay không thường chỉ xảy ra sau khi đã cắt và mài.
Đây là thêm một lý do để không đặt tiền vào đá thô qua mạng hay ở những nơi bạn không quen. Với món ngọc thành phẩm, bạn có thể yêu cầu giấy giám định ghi rõ tên khoáng vật và tình trạng xử lý trước khi trả tiền. Với đá thô bọc vỏ, bạn thường chỉ biết mình mua gì sau khi đã mua.
Câu hỏi thường gặp
Vỏ đá thô có thể làm giả được không?
Có. Các cách thường được nhắc tới là đắp cát và bột đá trộn keo lên bề mặt, nhuộm hoặc ngâm cho vỏ đổi màu, và làm cũ khối đá cho trông như đã nằm lâu. Người làm khéo có thể tạo ra lớp vỏ rất khó phân biệt bằng mắt thường.
Vì sao người ta lại làm giả vỏ thay vì làm giả ruột?
Vì người mua đá thô định giá chủ yếu dựa trên những gì nhìn thấy bên ngoài. Làm giả vỏ tốn ít công hơn và nhắm đúng vào thứ người mua tin là dấu hiệu tốt, trong khi ruột thì cả hai bên đều chưa thấy.
Rửa đá thô bằng nước có làm lộ vỏ nhuộm không?
Đôi khi có. Rửa bằng nước ấm và bàn chải mềm có thể làm một phần màu nhuộm trôi ra hoặc làm lớp đắp mềm đi. Nhưng nhiều loại nhuộm và keo bền với nước, nên rửa không thấy gì cũng không chứng minh vỏ tự nhiên.
Đá thô "mỏ cũ" có tốt hơn đá "mỏ mới" không?
Đó là cách chia của người buôn, gắn với hình dung về vỏ và chất đá, nhưng không có bảo đảm nào cho một khối cụ thể. Chính vì người mua tin vào nhãn "mỏ cũ" nên vỏ làm cũ và câu chuyện kèm theo mới phổ biến như vậy.
Có thể biết khối đá thô có phải jadeite trước khi cắt không?
Rất khó. Các phép đo đáng tin như chiết suất hay phổ thường cần mặt đá đã mài phẳng, còn tỉ trọng của cả khối bị vỏ và tạp chất làm lệch. Thường chỉ sau khi cắt và mài mới biết chắc đó là jadeite hay một loại đá xanh khác.
Thấy vỏ có chỗ bóng như nhựa thì có chắc là vỏ giả không?
Không chắc, nhưng đó là dấu hiệu đáng chú ý, nhất là khi nằm ở mép, gờ hoặc quanh vết nứt. Hãy soi thêm bằng kính lúp tìm bọt khí và hạt cát nằm trong lớp keo, và nếu khối đá đã thuộc về bạn, hỏi phòng giám định có kinh nghiệm với đá thô.