Cửa sổ giả là cửa sổ trên đá thô đã bị làm cho đẹp hơn sự thật: dán một lát ngọc mỏng màu đẹp lên, nhuộm hoặc tẩm cho trong và xanh hơn, hoặc mở đúng một điểm có màu duy nhất trên cả khối đá. Vì cửa sổ là chỗ duy nhất người mua được nhìn vào ruột, nó cũng là chỗ người làm gian tập trung công sức nhiều nhất.
Việc mài một mặt nhỏ trên vỏ để xem bên trong là việc bình thường của nghề đá thô; trang này có danh mục riêng giải thích cách đọc vỏ và cửa sổ thật. Bài này chỉ nói phía tối của nó: những kiểu cửa sổ bị làm giả hay bị dùng để đánh lạc hướng, và vài cách soi giúp bạn bớt bị lừa. Như mọi mánh quanh đá thô, không cách soi nào cho bạn sự chắc chắn tuyệt đối.
Cửa sổ thật chỉ cho thấy một điểm, không phải cả khối
Trước khi nói chuyện giả, cần nhớ một điều về cửa sổ thật: nó chỉ cho thấy phần đá ngay dưới chỗ mài, sâu vài milimét. Ngọc jadeite trong một khối đá thô hiếm khi đồng đều. Màu có thể chỉ là một dải mỏng chạy sát vỏ, một mảng nhỏ, hay một đường vân; ngay cạnh đó đá có thể trắng đục, xám hoặc đầy nứt.
Vì thế, người buôn đá thô lâu năm vẫn hay nhắc nhau rằng cửa sổ cho biết có màu, nhưng không cho biết màu đi sâu bao nhiêu, rộng bao nhiêu, có bị nứt chia cắt hay không. Một cửa sổ thật, đẹp thật vẫn có thể dẫn tới một khối đá cắt ra gần như không làm được gì.
Khi đã hiểu cửa sổ thật có giới hạn lớn như vậy, bạn sẽ thấy vì sao cửa sổ giả nguy hiểm: nó không chỉ phóng đại một hy vọng mơ hồ, mà tạo ra một hy vọng không có thật. Người mua nhìn vào đó, tin rằng mình đã "thấy tận mắt", và trả tiền cho thứ không tồn tại bên trong.
Dán lát ngọc mỏng lên mặt mài
Cách làm giả trực tiếp nhất là dán. Người làm mài phẳng một chỗ trên vỏ khối đá kém chất lượng, rồi dán lên đó một lát ngọc mỏng có màu lục đẹp, độ trong tốt, lấy từ chỗ khác. Viền của lát ngọc được mài lượn theo bề mặt, phủ bột vỏ trộn keo để che mép, đôi khi được mài bóng lại cả cụm để nhìn như một cửa sổ liền.
Lát ngọc có thể là jadeite thật nhưng từ khối khác, có thể là jadeite đã qua tẩy và bơm keo để trong hơn, có thể đã được nhuộm, thậm chí có thể là một loại đá xanh khác. Phía sau lát mỏng, tức là phần thật của khối đá, có thể hoàn toàn không có màu.
Cửa sổ dán thường có một số đặc điểm: mặt cửa sổ phẳng tuyệt đối trong khi xung quanh lồi lõm, viền cửa sổ có độ bóng hoặc độ sẫm khác với vỏ, khi nghiêng khối đá dưới đèn có thể thấy một lớp mỏng như nằm trên bề mặt thay vì nằm trong đá. Những đặc điểm này dễ bị che khi khối đá được soi bằng đèn pin ép sát và quay qua điện thoại.
Nhuộm màu, tẩm dầu và bơm keo quanh cửa sổ
Một số cửa sổ không dán mà được xử lý tại chỗ. Ngọc jadeite có cấu trúc hạt đan kết, giữa các hạt có những khe rất nhỏ. Nếu ngâm hoặc bôi thuốc nhuộm, màu có thể thấm vào các khe đó ở lớp nông quanh cửa sổ, làm chỗ đá trắng đục trông như có sắc lục. Cách nhuộm này giống hệt ngọc hàng C, chỉ khác là nó nằm trên đá thô.
Tẩm dầu hoặc sáp lỏng là một cách khác. Dầu lấp các vết nứt nhỏ và khe hạt, làm bề mặt cửa sổ trông trong hơn, ít nứt hơn. Khi lớp dầu khô đi hoặc bị lau sạch, cửa sổ đục lại. Đây cũng là lý do người bán thường bôi dầu hay xịt nước trước khi cho xem.
Ở mức can thiệp sâu hơn, vùng quanh cửa sổ có thể được tẩy rồi bơm keo, giống cách làm ngọc hàng B. Keo làm vùng đó trong và đều màu hơn hẳn phần còn lại của khối. Vì cửa sổ chỉ rộng vài centimét vuông, việc xử lý một vùng nhỏ như vậy tốn ít công nhưng đổi được kỳ vọng rất lớn ở người mua.
Màu nhuộm thường có dấu hiệu chung: màu tụ đậm hơn theo các khe nứt và đường ranh hạt, nhìn qua kính lúp thấy như mạng nhện màu thay vì màu lan đều. Vùng có keo có thể phát sáng khác thường dưới đèn cực tím sóng dài, dù dấu hiệu này không phải lúc nào cũng xuất hiện và không đủ để kết luận.
Người bán nói gì về cửa sổ và thực tế có thể là gì
Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu giới thiệu hay gặp về cửa sổ và những khả năng bạn cần nghĩ tới. Không phải lần nào câu giới thiệu cũng là gian, nhưng bạn không thể kiểm được đó là trường hợp nào.
| Người bán nói | Thực tế có thể là |
|---|---|
| "Mở cửa sổ thấy xanh đều" | Một lát ngọc dán, hoặc một vùng nhỏ đã nhuộm, phần còn lại không có màu |
| "Cửa sổ trong như nước" | Bề mặt đang ướt, vừa bôi dầu, hoặc vùng đó đã được bơm keo |
| "Hai cửa sổ hai bên đều có màu, chắc màu xuyên suốt" | Hai điểm có màu không chứng minh phần giữa có màu; cả hai cửa sổ cũng có thể đều được xử lý |
| "Cửa sổ nhỏ vì chủ mỏ không dám mở to" | Cửa sổ được mở đúng chỗ đẹp duy nhất, mở rộng ra sẽ lộ phần xấu |
| "Cửa sổ đã có người trả giá cao mà chưa bán" | Câu chuyện không kiểm được, nhằm làm người mua sợ lỡ cơ hội |
Đặc biệt cảnh giác với cửa sổ "mở đúng chỗ". Đây là trường hợp không có gì giả về vật chất: cửa sổ thật, màu thật. Thứ giả là ấn tượng nó tạo ra, rằng màu đó là đại diện cho cả khối đá.
Soi một cửa sổ bằng mắt, kính lúp và đèn
Nếu bạn đang cầm một khối đá có cửa sổ, những điểm sau giúp nhìn kỹ hơn. Hãy lau khô hoàn toàn, chờ một lúc rồi mới soi, và ưu tiên ánh sáng ban ngày:
- Viền cửa sổ: tìm một đường ranh rõ giữa mặt mài và vỏ, chỗ bóng như nhựa, bọt khí, keo đọng.
- Mặt phẳng: cửa sổ phẳng tuyệt đối, cao hơn hoặc thấp hơn bề mặt xung quanh một cách đột ngột là điều cần chú ý.
- Độ sâu của màu: nghiêng khối đá, xem màu có nằm trong đá hay như một lớp phủ trên mặt.
- Phân bố màu: qua kính lúp, màu lan tự nhiên thường mềm; màu tụ theo khe nứt như mạng lưới là dấu hiệu nghi nhuộm.
- Khi khô và khi ướt: so sánh độ trong của cửa sổ lúc khô hẳn và lúc nhỏ một giọt nước, chênh nhau quá nhiều nghĩa là bề mặt đang được nước hay dầu làm đẹp.
- Đèn cực tím sóng dài: vùng phát sáng khác hẳn xung quanh là một gợi ý cần hỏi thêm, không phải kết luận.
- Ánh sáng xuyên: chiếu đèn từ phía đối diện, xem ánh sáng đi qua cửa sổ có liền với phần đá phía sau hay bị chặn bởi một mặt phẳng.
Những phép soi này cần luyện mắt và dễ sai với người mới. Thấy dấu hiệu đáng ngờ thì đủ lý do để không mua; không thấy dấu hiệu nào thì vẫn chưa đủ lý do để mua.
Những câu nên hỏi khi người bán khoe cửa sổ
Cửa sổ này do ai mở, mở khi nào? Người bán trả lời rõ được là đã tự mài hay nhận đá đã mở sẵn từ người khác. Nếu khối đá đã qua nhiều tay, không ai trong chuỗi đó chịu trách nhiệm về cửa sổ.
Cho xem cửa sổ lúc khô dưới ánh sáng ban ngày được không? Yêu cầu này không tốn gì của người bán. Né tránh nó, chỉ cho xem dưới đèn pin ép sát hay lúc vừa xịt nước, là một câu trả lời đáng giá.
Ngoài cửa sổ, các mặt khác của khối đá thế nào? Hỏi để biết vỏ chỗ khác có nứt lớn, có dải màu, có chỗ lõm bất thường không. Người chỉ muốn bạn nhìn vào một điểm là người không muốn bạn nhìn phần còn lại.
Cửa sổ có được xử lý gì không, có ghi vào hoá đơn không? Câu hỏi thẳng về nhuộm, tẩm dầu, bơm keo, dán lát. Một lời khẳng định "không xử lý" nên được ghi thành chữ kèm thông tin người bán, nếu không thì gần như vô giá trị khi có tranh chấp.
Nếu cắt ra không như cửa sổ thì sao? Hầu hết người bán đá thô sẽ nói rủi ro thuộc về người mua, và đó là bản chất của đá thô. Nghe câu trả lời này rõ ràng trước khi chuyển tiền giúp bạn nhìn đúng thứ mình đang mua: một khả năng, không phải một viên ngọc.
Vì sao càng tin vào cửa sổ, càng dễ bị lừa
Cửa sổ đem lại cho người mua cảm giác đã có thông tin. Chính cảm giác đó làm người ta bớt thận trọng: "đã thấy màu rồi thì còn sợ gì". Người làm gian hiểu điều này, nên họ đầu tư vào cửa sổ, chứ không cần làm đẹp cả khối đá.
Một thói quen tốt là đổi câu hỏi. Thay vì hỏi "cửa sổ này đẹp không", hãy hỏi "nếu cửa sổ này là phần đẹp nhất và duy nhất của cả khối, mình có còn muốn trả số tiền đó không". Nếu câu trả lời là không, bạn đang trả tiền cho một giả định, và giả định đó do người bán tạo ra.
Với hầu hết người mua, cách tránh cửa sổ giả hiệu quả nhất là không mua đá thô để đặt cược. Nếu bạn yêu ngọc, món ngọc đã thành phẩm cho bạn thấy toàn bộ những gì bạn trả tiền, và có thể gửi phòng thí nghiệm độc lập kiểm tra xem có bị xử lý hay không. Một cửa sổ, dù thật, chỉ cho thấy một phần rất nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cửa sổ trên đá thô là gì?
Cửa sổ là một mặt nhỏ được mài hoặc cắt trên vỏ khối đá thô để nhìn vào phần ruột ngay bên dưới. Đây là việc bình thường trong buôn bán đá thô, nhưng cửa sổ chỉ cho thấy một điểm nông, không nói được màu đi sâu và rộng tới đâu.
Làm sao nhận ra cửa sổ dán lát ngọc?
Chú ý mặt cửa sổ phẳng bất thường so với xung quanh, viền có độ bóng hay màu khác vỏ, keo đọng hoặc bọt khí ở mép, và khi nghiêng dưới ánh sáng thấy màu như một lớp nằm trên mặt. Các dấu hiệu này gợi ý, không phải bằng chứng chắc chắn.
Cửa sổ có màu tụ theo các khe nứt nghĩa là gì?
Màu tụ đậm theo khe nứt và ranh giới hạt, nhìn qua kính lúp như mạng lưới, là dấu hiệu thường gặp của nhuộm màu. Màu tự nhiên của jadeite thường lan mềm hơn. Muốn chắc cần phòng giám định kiểm trên phần đá đã cắt ra.
Vì sao người bán hay xịt nước hoặc bôi dầu lên cửa sổ?
Nước và dầu lấp các vết xước, khe nhỏ trên bề mặt nên cửa sổ trông trong và bóng hơn. Khi khô, vẻ đẹp đó giảm đi. Hãy xin xem cửa sổ lúc khô hoàn toàn dưới ánh sáng ban ngày để có hình dung gần với thực tế hơn.
Khối đá có hai cửa sổ cùng xanh thì màu có chạy suốt không?
Không có gì bảo đảm. Hai điểm có màu không nói được phần đá ở giữa; màu có thể chỉ là hai mảng rời nhau, và cả hai cửa sổ cũng có thể đã bị xử lý. Người bán hay dùng hình ảnh hai cửa sổ để tạo cảm giác chắc chắn.
Đèn cực tím có phát hiện được cửa sổ bị xử lý không?
Đèn cực tím sóng dài đôi khi cho thấy vùng có keo phát sáng khác thường, nhưng không phải loại keo nào cũng phát sáng và một số khoáng tự nhiên cũng phát sáng. Kết quả chỉ nên coi là gợi ý để hỏi thêm, không dùng để kết luận.