Trong một khối ngọc thô, nứt hở là khe tách thật sự chia đá thành hai phần, còn vân đá là vết nứt cũ đã được khoáng chất lấp kín và liền lại từ trong lòng đất. Người buôn gốc Hoa gọi cái trước là "liệt", cái sau là "thạch văn". Với người cắt đá, phân biệt hai loại này quan trọng ngang với tìm màu, vì nứt hở làm vỡ phôi, còn vân đá thường chỉ ảnh hưởng vẻ ngoài.
Nứt quyết định một khối đá ra được những gì. Một khối màu đẹp mà nứt chằng chịt có khi chỉ ra được mặt nhỏ và hạt, không ra nổi một chiếc vòng. Bài này nói về nứt ở giai đoạn đá còn thô: nứt từ đâu ra, người trong nghề tìm nứt qua vỏ bằng cách nào, làm sao tách nứt hở với vân đá, và vì sao ngay cả đèn tốt nhất cũng bỏ sót. Chuyện soi nứt trên vòng thành phẩm là một đề khác, ở đây không nhắc lại.
Nứt trong khối ngọc thô từ đâu ra
Phần lớn vết nứt trong jadeite có từ trước khi con người chạm tới khối đá. Jadeite hình thành sâu trong lòng đất, rồi bị đẩy lên gần mặt đất qua những chuyển động kiến tạo kéo dài. Trên đường đi ấy, đá bị ép, bị uốn, bị kéo, và những chỗ chịu lực quá giới hạn thì nứt. Nhiều vết nứt sau đó được dung dịch khoáng chảy vào lấp kín, liền lại thành vân; số khác vẫn hở.
Khi khối đá đã lên gần mặt đất, nó còn chịu thêm những tác động khác. Khối đá rơi xuống lòng sông, lăn theo dòng nước, va vào đá khác, nóng lên lạnh đi theo ngày đêm và mùa. Những vết nứt mới hình thành ở giai đoạn này thường nông hơn, nằm gần vỏ, và hay đi kèm với sương ăn sâu theo khe.
Cuối cùng là nứt do con người. Khai thác bằng máy móc hạng nặng, nổ mìn ở mỏ, vận chuyển xô đẩy, thậm chí cưa mài không đủ nước làm mát, đều có thể tạo nứt mới hoặc làm vân cũ tách ra. Người trong nghề thường nói vui rằng đá ngọc sợ nhất là người, nhưng câu ấy có phần thật: một khối đá nằm yên dưới đất cả triệu năm có thể nứt chỉ vì một cú va trên đường đi.
Nứt hở và vân đá đã liền: phân biệt bằng những dấu hiệu nào
Phân biệt chắc chắn cần mặt cắt và kính phóng đại, nhưng có vài dấu hiệu người làm nghề hay dựa vào. Không dấu hiệu nào đúng tuyệt đối.
| Dấu hiệu | Nứt hở | Vân đá đã liền |
|---|---|---|
| Khi soi đèn | Ánh sáng thường bị cắt đứt tại đường nứt, phía bên kia tối hẳn | Ánh sáng vẫn đi qua, đường vân chỉ là một vệt màu khác |
| Khi tưới nước rồi để khô | Nước đọng trong khe, đường nứt khô chậm hơn mặt đá | Khô đều như phần đá xung quanh |
| Khi lướt móng tay qua chỗ lộ trên mặt cắt | Có thể cảm thấy một gờ nhỏ hay khe vướng móng | Mặt phẳng liền, không vướng |
| Màu của đường | Thường trong suốt hoặc bám bẩn, sương ăn theo | Hay có màu trắng, xanh, nâu của khoáng chất lấp vào |
| Ảnh hưởng tới phôi | Dễ làm vỡ phôi khi khoan, mài hay khi đeo | Thường không làm vỡ, chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ |
Ranh giới giữa hai loại không phải lúc nào cũng rõ. Có những vân đá liền không hoàn toàn, có đoạn kín, có đoạn hở. Có những vết nứt rất mảnh chỉ lộ ra khi đá bị gia công. Vì thế thợ thận trọng thường xử lý một đường đáng ngờ như nứt cho tới khi chứng minh được là vân.
Soi đèn qua vỏ để tìm nứt
Đèn pin là dụng cụ chính để tìm nứt khi khối đá chưa cắt. Người soi áp đèn vào một điểm trên vỏ, hay tốt hơn là vào một cửa sổ, rồi quan sát ánh sáng lan ra trong đá. Ánh sáng đi trong jadeite tạo thành một quầng sáng mờ; khi gặp nứt hở, quầng sáng thường dừng lại thành một đường thẳng hay cong sắc nét, giống như ánh sáng bị một tấm kính đặt chéo chặn lại.
Người soi di chuyển đèn khắp các mặt, ghi nhớ hay đánh dấu những đường cắt ánh sáng ấy, rồi cố hình dung chúng nối với nhau trong lòng khối đá thế nào. Đây là việc đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn: một đường nứt thấy được từ hai mặt khác nhau có thể là một mặt nứt lớn xuyên khối, cũng có thể là hai vết nhỏ không liên quan.
Đèn dùng cho việc này thường là loại có ánh sáng tập trung, đủ mạnh. Đèn mạnh hơn thì đi sâu hơn, nhưng cũng làm chói những vùng gần mặt, che mất các nứt mảnh. Nhiều người soi bằng hai loại đèn khác nhau, và soi trong phòng tối để mắt nhận ra những thay đổi nhỏ của quầng sáng.
Giới hạn của việc soi đèn
Đèn chỉ đi được một quãng nông. Với khối đá đục hoặc vỏ dày, ánh sáng chỉ vào được vài milimét tới một hai centimét. Phần lõi của một khối to gần như không soi tới được, và nứt ở đó hoàn toàn vô hình.
Nứt song song với mặt khó thấy. Một mặt nứt nằm song song với mặt vỏ không cắt ngang đường đi của ánh sáng theo cách dễ nhận ra. Nó có thể chỉ làm vùng phía sau tối đi một chút, rất dễ bị nhầm là đá đục.
Vân đá và bông trắng đánh lừa. Vân đá có màu, bông trắng trong đá, ranh giới giữa vùng trong và vùng đục cũng làm ánh sáng thay đổi. Người ít kinh nghiệm dễ nhầm những thứ này với nứt, và ngược lại.
Cửa sổ được chọn chỗ. Người bán thường mở cửa sổ ở vùng ít nứt nhất. Soi qua cửa sổ đó thấy đá liền lạc không có nghĩa phần còn lại cũng liền lạc.
Ví dụ giả định. Một khối đá được soi kỹ từ ba cửa sổ, chỉ thấy hai vết nứt nhỏ ở góc. Cưa đôi ra, giữa khối có một mặt nứt lớn nằm ngang, song song với cả ba cửa sổ, chia khối thành hai tấm mỏng. Không đèn nào chiếu tới được chỗ ấy.
Khi sương đã đi theo khe nứt
Ở những khối đá nằm lâu trong đất hay dưới nước, vết nứt hở là lối đi thuận lợi nhất cho nước. Nước mang theo sắt và các chất khác, đi sâu vào trong theo khe, để lại một vệt sương vàng nâu hay đỏ dọc hai bên vết nứt. Trên mặt cắt, kiểu nứt này dễ nhận ra: một đường mảnh ở giữa, hai bên là dải màu gỉ loang dần ra, trông như vết mực thấm vào giấy.
Với người tìm nứt, vệt sương ăn sâu từ vỏ vào là một gợi ý đáng giá. Khi soi đèn hay nhìn cửa sổ thấy một đường nâu đâm từ vỏ vào trong, khả năng cao đó là một khe nứt hở đã tồn tại lâu, đủ lâu để nước kịp mang màu vào. Ngược lại, một vết nứt sạch không nhuốm màu thường mới hơn, có khi sinh ra trong lúc khai thác hay vận chuyển.
Màu nâu dọc vết nứt trên thành phẩm cũng hay khiến người đeo lo lắng. Phần lớn trường hợp, đó là sắt tự nhiên thấm vào từ thời đá còn nằm trong đất, không phải dấu hiệu xử lý. Tuy vậy, khe nứt cũng là nơi keo và thuốc nhuộm dễ chui vào nhất khi đá bị xử lý, nên một đường màu lạ dọc vết nứt vẫn là lý do chính đáng để mang món ngọc đi giám định chứ không nên tự kết luận.
Vì sao nứt quyết định khối đá ra được những gì
Mỗi loại thành phẩm cần một vùng đá liền lạc có kích thước khác nhau. Một chiếc vòng cần một vành tròn nguyên vẹn đủ rộng, đủ dày, không có nứt hở chạy ngang qua bản vòng. Một mặt dây cần một vùng nhỏ hơn nhiều. Một hạt chuỗi chỉ cần một mẩu cỡ đầu ngón tay. Vì vậy cùng một khối đá, nếu nứt thưa thì có thể ra vòng, nếu nứt dày thì chỉ ra mặt và hạt.
Hướng nứt cũng quan trọng không kém số lượng. Nứt chạy song song nhau theo một hướng thì thợ có thể cắt lát theo đúng hướng ấy, để mỗi lát nằm gọn giữa hai vết nứt. Nứt đan chéo nhiều hướng thì khối đá bị chia thành những mảnh nhỏ như viên gạch vỡ, và phần lớn chỉ dùng được cho món nhỏ.
Đây là một lý do khiến hai khối đá cùng màu, cùng độ trong, cùng cỡ có thể có giá trị chế tác rất khác nhau. Người mua thành phẩm thì không cần lo chuyện này, nhưng hiểu nó giúp bạn thấy vì sao vòng ngọc nguyên vẹn, bản dày lại hiếm hơn mặt dây cùng chất đá.
Nứt sinh ra trong lúc gia công và cách xưởng hạn chế
Không phải mọi vết nứt đều có sẵn từ đầu. Trong xưởng, nứt mới có thể xuất hiện ở nhiều bước, và thợ có những cách hạn chế riêng:
- Cưa, mài không đủ nước làm mát khiến đá nóng cục bộ, giãn nở không đều và nứt. Xưởng cẩn thận luôn giữ dòng nước chảy liên tục lên lưỡi cưa, đĩa mài.
- Ép lưỡi cưa quá mạnh, nhất là khi gần hết đường cắt, có thể làm mảnh cuối bị bẻ gãy thay vì cắt đứt gọn.
- Khoan phôi vòng qua vùng có vân đá có thể làm vân tách ra thành nứt hở. Thợ thường tránh đặt bản vòng cắt ngang vân lớn.
- Va đập khi bê, khi xếp đá cũng tạo nứt, đặc biệt với những khối có sẵn nứt ẩn. Đá thô quý thường được đặt trên đệm mềm.
- Để đá đã cắt ướt rồi phơi nắng gắt hay đặt gần nguồn nhiệt cũng là chuyện nên tránh với những lát mỏng.
Những điều này không có gì bí mật; người làm đá ở đâu cũng biết. Nhưng chúng giải thích vì sao có lúc một khối đá được soi kỹ, không thấy nứt, mà lát cắt ra vẫn có nứt: nứt có thể vừa được tạo ra trong chính lúc cắt.
Câu hỏi thường gặp
Vân đá trong ngọc có phải là vết nứt không?
Vân đá là vết nứt cũ đã được khoáng chất lấp kín và liền lại từ trong lòng đất. Nó thường không làm vỡ đá như nứt hở, mà chủ yếu ảnh hưởng vẻ ngoài. Tuy vậy có vân liền không hoàn toàn, nên thợ vẫn xử lý thận trọng.
Soi đèn pin có thấy hết vết nứt trong đá thô không?
Không. Ánh sáng chỉ đi được một quãng nông, nhất là với đá đục hay vỏ dày. Nứt nằm sâu trong lõi hoặc song song với mặt vỏ thường không soi thấy, chỉ lộ ra khi khối đá được cắt.
Vì sao khối ngọc màu đẹp vẫn không làm được vòng?
Vì vòng cần một vành đá liền lạc đủ rộng và đủ dày, không có nứt hở cắt ngang bản vòng. Khối đá nhiều nứt, nhất là nứt đan chéo nhiều hướng, thường chỉ ra được mặt dây nhỏ và hạt chuỗi.
Nứt trong ngọc có thể do khai thác gây ra không?
Có. Máy móc hạng nặng, nổ mìn, vận chuyển xô đẩy hay cưa mài không đủ nước làm mát đều có thể tạo nứt mới hoặc làm vân cũ tách ra. Nhiều vết nứt khác có sẵn từ thời đá hình thành và trồi lên.
Làm sao phân biệt nứt hở và vân đá khi không có máy?
Có vài dấu hiệu tham khảo: nứt hở thường cắt đứt ánh đèn, đọng nước lâu khô hơn, có thể vướng móng tay trên mặt cắt; vân đá cho ánh sáng đi qua và thường có màu khoáng chất lấp vào. Không dấu hiệu nào đúng tuyệt đối.