Lớp sương là dải đá mờ đục nằm giữa vỏ ngoài và phần lõi của một khối jadeite thô; nó có thể trắng, vàng, đỏ hay đen, và mỏng từ cỡ tờ giấy tới dày cỡ đốt ngón tay tuỳ khối. Người buôn đá gốc Hoa gọi lớp này là "vụ", nghĩa là sương mù; người buôn ngọc ở nước ta phần nhiều dịch thẳng thành "sương" và nói "khối này sương trắng", "khối kia sương đỏ dày".
Ai từng xem một khối ngọc Miến bị cưa đôi sẽ thấy ba lớp khá rõ: lớp vỏ sần màu đất ở ngoài cùng, một đường viền mờ bên dưới, rồi tới phần lõi trong hơn. Bài này nói về đường viền ở giữa ấy: nó hình thành thế nào, mỗi màu sương thường do đâu, người trong nghề đọc nó ra sao và vì sao đọc sương vẫn là đoán. Đây là kiến thức để hiểu viên đá, không phải mẹo chọn đá thô để mua bán.
Sương nằm ở đâu trong một khối ngọc thô
Hình dung một khối jadeite thô như quả mít bổ đôi: ngoài cùng là lớp vỏ gai, sát vỏ là phần xơ trắng, trong cùng mới là múi. Ở đá ngọc, lớp vỏ là phần đá đã bị phong hoá mạnh nhất, bở hơn, nhám hơn và nhuốm màu đất. Lõi là phần ít bị thời gian chạm tới, giữ được độ chặt và độ trong vốn có của khối đá. Sương là vùng chuyển tiếp: đá ở đây đã bị thay đổi một phần nhưng chưa tới mức thành vỏ.
Không phải khối nào cũng có sương rõ. Những khối nằm lâu trong lớp cuội, sỏi hay lòng sông thường có vỏ và sương phát triển đầy đủ, vì nước đã ngấm qua chúng trong thời gian rất dài. Những khối mới tách ra từ thân đá gốc thì vỏ thường mỏng, có khi gần như không có sương, mặt đá lộ ra khá giống phần bên trong. Vì thế khi ai đó nói "khối này không có sương", câu ấy có thể đúng mà chẳng hàm ý gì về chất lượng.
Ranh giới giữa vỏ, sương và lõi cũng hiếm khi là một đường cong đều. Trên mặt cắt, sương có chỗ dày, chỗ mỏng, có chỗ ăn sâu theo một khe nứt vào tận trong lõi. Chỗ ăn sâu ấy thường là nơi nước đi lối tắt, và cũng là gợi ý đầu tiên rằng khối đá có đường nứt chạy vào bên trong.
Vì sao có sương: chuyện phong hoá rất chậm
Jadeite là đá gồm vô số hạt khoáng nhỏ đan cài vào nhau. Giữa các hạt có những khe cực nhỏ mà mắt thường không thấy. Khi khối đá nằm trong đất ẩm hay dưới nước qua thời gian rất dài, nước len theo các khe ấy, hoà tan một phần vật chất ở ranh giới hạt và mang theo những chất khác, nhất là sắt, thấm vào. Phần đá bị nước đi qua nhiều nhất trở nên lỏng lẻo hơn, ánh sáng đi qua bị tán xạ nhiều hơn, nên nhìn mờ đi.
Nói theo cách dễ hình dung: lõi là vùng các hạt còn khít nhau nên ánh sáng đi xuyên được, còn sương là vùng các khe giữa hạt đã mở ra một chút và đọng thêm chất lạ, nên ánh sáng bị bẻ hướng tứ tung. Đó là lý do sương trông như một lớp kính mờ phủ lên phần đá trong.
Quá trình này diễn ra theo thang thời gian địa chất, không phải vài năm hay vài chục năm. Nó cũng phụ thuộc vào nơi khối đá nằm: đất chua hay kiềm, nhiều sắt hay ít, nước chảy hay đọng. Vì vậy hai khối đá cùng một vùng có thể mang hai kiểu sương rất khác nhau. Các mô tả trên chỉ là giải thích phổ thông; giới nghiên cứu khoáng vật mô tả quá trình này chi tiết hơn nhiều, và vẫn còn những điểm họ chưa thống nhất.
Các màu sương thường gặp và cách người trong nghề nói về chúng
Tên màu sương là cách gọi trong chợ đá thô, không phải thuật ngữ của phòng giám định. Bảng dưới gom các màu hay nghe, nguyên nhân phổ biến được nêu trong tài liệu phổ thông, và điều người mua nên hiểu đúng.
| Màu sương | Nguyên nhân thường được nêu | Người buôn hay nói gì | Nên hiểu thế nào |
|---|---|---|---|
| Sương trắng | Vùng đá bị rửa trôi, ít chất màu thấm vào | Thường được ưa vì cho rằng lõi "sạch" | Chỉ nói về vùng sát vỏ; lõi vẫn có thể nhiều bông, nứt |
| Sương vàng | Oxit, hydroxit sắt thấm vào ranh giới hạt | Coi là phổ biến, đánh giá trung bình | Là vùng có thể cho màu vàng nếu đủ dày và đủ trong |
| Sương đỏ | Sắt ở dạng oxit có sắc đỏ, thường nơi khô thoáng hơn | Có người cho là đá "già", có người chê | Có thể cho màu đỏ cam nhưng hay mỏng, dễ lẫn tạp |
| Sương đen, xám | Khoáng vật sẫm màu, mangan hay chất hữu cơ thấm vào | Ý kiến trái ngược nhau tuỳ người, tuỳ vùng | Đọc khó nhất, không nên suy ra điều gì |
| Không thấy sương | Khối ít phong hoá, mới tách từ thân đá gốc | Gọi là đá "mới", vỏ mỏng | Không tốt không xấu; chỉ là vỏ ít thay đổi |
Các lời bình trong cột thứ ba khác nhau đáng kể giữa người buôn ở Mandalay, ở Vân Nam hay ở các chợ đá trong nước. Có câu truyền miệng còn nói ngược nhau. Đó là dấu hiệu cho thấy đây là kinh nghiệm dân gian, không phải quy luật.
Sương đỏ, sương vàng và nguồn gốc của ngọc màu đỏ, màu vàng
Một điều khá chắc chắn trong tài liệu phổ thông về jadeite là màu đỏ và màu vàng của loại ngọc này phần lớn đến từ sắt thấm vào trong quá trình phong hoá, tức là từ chính vùng sương đỏ, sương vàng. Người Hoa gọi ngọc lục là "thuý", ngọc đỏ vàng là "phỉ"; ghép lại thành chữ "phỉ thuý". Như vậy phần "phỉ" trong tên gọi có liên quan trực tiếp tới lớp đá sát vỏ.
Từ đó suy ra vài điều người mua hay thắc mắc. Món ngọc đỏ, vàng thường có độ dày hạn chế, vì vùng nhuốm màu chỉ nằm trong một lớp gần vỏ. Màu của chúng hay không đều, đậm ở phía ngoài, nhạt dần vào trong, đúng với hướng nước thấm. Và các món chạm từ vùng này thường nhỏ, ít khi là một chiếc vòng đều màu từ đầu tới cuối.
Bên cạnh màu tự nhiên, thị trường còn có ngọc vàng được nung để chuyển sang đỏ và ngọc được nhuộm. Những chuyện đó thuộc về phần nhận biết xử lý, đã có tài liệu riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng sương đỏ trên khối thô là hiện tượng tự nhiên, còn màu đỏ trên thành phẩm thì cần giấy giám định mới biết là tự nhiên hay đã qua tay người.
Sương có báo trước phần lõi không
Có một phần cơ sở. Sương là đá bị thay đổi từ chính khối ấy, nên kết cấu hạt ở sương phần nào phản ánh kết cấu hạt ở lõi. Sương mịn, đều thường đi cùng một khối đá hạt nhỏ; sương lổn nhổn, rỗ thì lõi cũng hay hạt to. Đây là điểm người buôn dựa vào nhiều nhất.
Nhưng chỉ ở vùng sát vỏ. Sương cho biết về lớp ngoài cùng của lõi, không cho biết về tâm khối. Một khối to có thể chuyển dần từ vùng trong sang vùng đục, từ có màu sang không màu khi đi vào sâu, và sương không ghi lại những thay đổi ấy.
Màu sương không phải màu lõi. Sương vàng không có nghĩa lõi màu vàng, sương trắng không có nghĩa lõi trắng trong. Màu sương chủ yếu kể chuyện môi trường nơi khối đá nằm, còn màu lõi do thành phần của chính khối đá quyết định từ lúc hình thành.
Ví dụ giả định. Hai khối đá cùng sương trắng mịn, cùng cỡ, cùng một người bán. Cắt ra, khối thứ nhất lõi trong vừa, có vài dải lục nhạt; khối thứ hai lõi đầy bông trắng và hai vết nứt xuyên tâm. Không có gì trên sương báo trước khác biệt đó, vì nó nằm ở chỗ sương không chạm tới.
Dấu vết của sương trên những món ngọc đã chế tác
Phần lớn thành phẩm đã được mài bỏ hết vỏ và sương, nên người đeo vòng hay mặt dây ít khi thấy chúng. Nhưng có vài trường hợp bạn vẫn nhận ra. Một số mặt chạm cố ý giữ lại một mảng vỏ nâu hay một dải sương vàng để làm màu cho chi tiết, ví dụ mai rùa, lưng cóc, cánh lá úa. Thợ gọi kiểu tận dụng màu sẵn có này là "xảo sắc", nghĩa là khéo dùng màu.
Cũng có những chiếc vòng mà một đoạn ngả vàng nâu nhạt, khác hẳn phần còn lại. Đó thường là chỗ phôi vòng khoan sát vùng sương. Khi màu ấy là tự nhiên, nó hay loang mờ ở rìa, không tạo đường viền sắc. Khi màu trông như vẽ lên, đậm theo khe nứt, đó là lúc nên nghĩ tới nhuộm và mang đi giám định.
Biết về sương giúp bạn hiểu vì sao trên một món chạm lại có mảng màu trông như "bẩn" mà người bán vẫn nói là đặc sắc. Đôi khi đúng là chỗ thợ cố ý giữ, đôi khi chỉ là phần sương mài chưa hết. Cách phân biệt là xem mảng ấy có nằm đúng vào một chi tiết của hình chạm hay chỉ nằm lạc ở mép.
Khi người bán nói về sương, nên nghe thế nào
Ở chợ đá hay trong video, bạn sẽ nghe rất nhiều lời bình về sương. Vài điều giúp nghe cho tỉnh:
- Hỏi người bán đang nói về sương nhìn thấy ở đâu: trên mặt cắt, qua cửa sổ, hay chỉ đoán từ màu vỏ. Ba nguồn ấy có độ tin rất khác nhau.
- Nhớ rằng mọi lời bình về sương đều là suy luận gián tiếp về phần lõi, kể cả khi người nói có nhiều năm trong nghề.
- Một câu như "sương trắng là lõi sạch" nên được hiểu là "theo kinh nghiệm của người nói thì thường như thế", chứ không phải một cam kết. Nếu cần cam kết, nó phải ghi trên giấy và gắn với một món đã cắt, đã kiểm.
- Đừng để một từ chuyên môn nghe hay khiến bạn quyết định chi tiền. Bản chất của đá chưa cắt là phần lớn thông tin vẫn nằm trong bóng tối.
- Nếu bạn chỉ tò mò về địa chất, mặt cắt của một khối ngọc thô là thứ rất đáng ngắm: ba lớp vỏ, sương, lõi kể lại quãng thời gian khối đá đã nằm trong đất.
Sương là một chương trong câu chuyện của viên đá, không phải tấm bản đồ chỉ kho báu. Hiểu nó như vậy thì xem đá thô sẽ thú vị hơn và ít bị dẫn dắt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sương trong đá ngọc thô có phải là vết bẩn không?
Không. Sương là phần đá jadeite đã bị phong hoá một phần, nằm giữa vỏ và lõi. Nó mờ vì các khe giữa hạt khoáng đã mở ra và đọng chất khác, không phải do bụi bẩn bám ngoài nên không rửa sạch được.
Sương trắng có nghĩa là bên trong khối ngọc tốt không?
Không chắc. Sương trắng thường chỉ cho biết vùng sát vỏ ít bị sắt thấm vào. Phần tâm khối vẫn có thể nhiều bông, nhiều nứt hoặc đục. Người buôn ưa sương trắng là theo kinh nghiệm, không phải quy luật.
Ngọc màu đỏ, màu vàng có liên quan gì tới lớp sương?
Theo tài liệu phổ thông, màu đỏ và vàng tự nhiên của jadeite phần lớn do sắt thấm vào trong quá trình phong hoá, tức ở vùng gần vỏ. Vì vậy các món ngọc đỏ vàng thường mỏng, nhỏ và màu hay loang không đều.
Có thể thấy lớp sương trên chiếc vòng đang đeo không?
Thường là không, vì thợ đã mài bỏ. Đôi khi một đoạn vòng ngả vàng nâu nhạt là chỗ phôi khoan sát vùng sương. Nếu màu trông sắc nét, đậm theo khe nứt thì nên mang đi giám định để loại trừ nhuộm.
Khối đá không có sương thì có phải đá kém không?
Không. Khối ít sương thường là khối ít bị phong hoá, ví dụ mới tách ra từ thân đá gốc. Có hay không có sương nói về hoàn cảnh khối đá nằm, không quyết định chất lượng phần lõi.
Sương dày có làm mất nhiều đá khi chế tác không?
Có. Vỏ và sương thường bị loại bỏ khi chế tác, trừ khi thợ giữ lại để làm màu cho chi tiết chạm. Sương càng dày thì phần đá dùng được bên trong càng ít đi tương ứng.