Pounamu là tên người Māori gọi các loại đá xanh quý ở Đảo Nam New Zealand; phần lớn là nephrite, một số là bowenite (một dạng serpentine), nên pounamu khác jadeite Miến Điện về khoáng vật, màu, độ trong và cách đánh giá. Với người Māori, pounamu là báu vật văn hoá có thể truyền qua nhiều đời, không chỉ là đồ trang sức.
Người Việt sang New Zealand học tập, làm việc hay du lịch ngày càng nhiều, và một mặt dây xanh hình xoắn hay hình móc câu là món quà mang về rất phổ biến. Bài này giải thích pounamu là đá gì, các loại pounamu thường nghe tên, ý nghĩa của những kiểu chạm quen thuộc, tục tặng ngọc, và những điều nên hỏi để món quà mang đúng câu chuyện của nó. Bài mô tả văn hoá như một di sản, không nói ngọc có tác dụng gì với người đeo.
Pounamu ở đâu và là đá gì
Pounamu được tìm thấy chủ yếu ở bờ tây Đảo Nam, trong lòng sông, bãi đá và các khối đá ở vùng núi, cùng một số điểm ở phía nam đảo. Tên Māori của cả Đảo Nam, Te Waipounamu, thường được giải thích là "vùng nước của pounamu", cho thấy loại đá này gắn với đất đai sâu đến mức nào.
Về khoáng vật, phần lớn pounamu là nephrite, cùng nhóm với ngọc Hoà Điền và ngọc bích Canada: các sợi tremolite và actinolite đan chặt, rất dai. Một loại pounamu có tên tangiwai là bowenite, một dạng serpentine trong và mềm hơn. Tiếng Anh ở New Zealand hay gọi chung là "greenstone", tức đá xanh, nên khi đọc nhãn bạn sẽ gặp cả ba tên: pounamu, greenstone, jade.
Không có pounamu nào là jadeite. Vì vậy khi đặt cạnh ngọc Miến, bạn đang đặt một loại nephrite với một loại jadeite, hai khoáng vật khác nhau. Đừng chấm pounamu bằng thước "chủng, thuỷ" của phỉ thuý; người New Zealand đánh giá pounamu theo màu, độ trong ở chỗ mỏng, độ đều, vết nứt và nhất là tay nghề chạm.
Pounamu trong đời sống người Māori xưa
Trước khi người châu Âu đến, người Māori không có kim loại. Pounamu, nhờ độ dai rất cao, là vật liệu tốt nhất họ có để làm rìu, đục, dụng cụ đẽo gỗ. Những chiếc rìu nephrite giúp đẽo thuyền, dựng nhà, chạm trổ, nên đá trở thành tài sản quan trọng của cộng đồng sở hữu nguồn đá.
Pounamu còn được làm thành vật đeo và đồ nghi lễ, có món là biểu tượng địa vị của người đứng đầu. Theo các tài liệu, đá được trao đổi đi khắp hai đảo, và có những chuyến đi dài vượt núi, theo sông để tới vùng có đá ở bờ tây. Tri thức về đường đi, về nơi tìm đá, về cách nhận đá tốt được truyền trong cộng đồng.
Chế tác thời xưa rất chậm: thợ cưa, mài đá bằng đá cát và nước, có món mất rất nhiều thời gian mới xong. Có lẽ chính vì công sức ấy mà mỗi món pounamu mang nhiều ý nghĩa đến vậy. Ngày nay thợ chạm dùng máy mài kim cương, nhưng nhiều người vẫn giữ các kiểu dáng truyền thống và coi trọng nghi thức khi trao một món đã hoàn thành.
Chi tiết này cho thấy điểm khác căn bản với ngọc Miến: ở Trung Hoa, phỉ thuý đến như một mặt hàng buôn bán và trang sức của giới giàu có; còn ở New Zealand, pounamu bắt đầu như công cụ sống còn rồi mới trở thành báu vật.
Các loại pounamu hay nghe tên
Người Māori phân loại pounamu theo màu và vẻ ngoài, mỗi loại một tên. Bảng dưới chỉ nêu vài tên phổ biến trong tài liệu giới thiệu văn hoá; cách gọi chi tiết có thể khác theo vùng và theo người thợ.
| Tên gọi | Vẻ ngoài thường được mô tả | Khoáng vật |
|---|---|---|
| Kawakawa | Lục đậm, có khi có đốm, gợi màu lá cây kawakawa | Nephrite |
| Īnanga | Lục nhạt ngả trắng xám, như màu một loài cá nhỏ cùng tên | Nephrite |
| Kahurangi | Lục sáng, trong hơn, ít tạp; được coi là hiếm | Nephrite |
| Kōkopu | Lục có đốm nâu, vàng, gợi da một loài cá nước ngọt | Nephrite |
| Tangiwai | Lục trong như giọt nước, mềm hơn | Bowenite (serpentine) |
Các tên này phần nhiều lấy từ thiên nhiên quanh người Māori: lá cây, loài cá, giọt nước. Đó là một hệ thống gọi tên theo trải nghiệm, khác với hệ thống chủng, thuỷ, sắc, địa của chợ ngọc Miến, vốn hình thành từ nhu cầu định giá trong buôn bán.
Những kiểu chạm quen thuộc và ý nghĩa văn hoá
Hei-tiki. Hình người cách điệu, đầu nghiêng, thường đeo trước ngực. Đây là một trong những vật đeo pounamu được biết đến nhiều nhất. Ý nghĩa của hei-tiki được các tài liệu giải thích theo nhiều cách, thường gắn với tổ tiên và dòng tộc; người không thuộc văn hoá Māori nên đọc giải thích từ nguồn của chính cộng đồng ấy.
Koru. Hình xoắn như mầm dương xỉ đang mở, thường được hiểu là sự khởi đầu, sự lớn lên. Đây là kiểu mặt dây rất phổ biến làm quà cho người mới bắt đầu một chặng đường.
Hei matau. Hình lưỡi câu, gắn với biển và nghề đánh cá, thường được giải thích như lời chúc đi biển, đi xa bình an.
Pikorua. Hình hai sợi xoắn vào nhau, thường được hiểu là sự gắn bó giữa hai người hoặc hai con đường gặp lại nhau.
Toki. Hình lưỡi rìu, nhắc tới dụng cụ đá truyền thống, thường được giải thích như sức mạnh, sự quyết tâm.
Tục tặng pounamu: một quan niệm hay được nhắc
Ở New Zealand có một quan niệm phổ biến rằng pounamu nên được tặng chứ không nên tự mua cho mình; món ngọc mang ý nghĩa nhất khi nó đến từ tay người khác, kèm một lời chúc. Nhiều người New Zealand, cả người Māori lẫn không phải Māori, giữ thói quen này. Đây là một tập quán văn hoá, và cũng như mọi tập quán, có người theo, có người không.
Một số món pounamu được giữ trong gia đình qua nhiều thế hệ, được coi là taonga, tức báu vật. Khi một món như vậy được trao lại, câu chuyện của người đeo trước đi theo nó. Đây là chỗ pounamu khác hẳn cách nhiều người châu Á nhìn ngọc Miến: giá trị nằm ở quan hệ và ký ức nhiều hơn ở chất lượng đá.
Nếu bạn được tặng một mặt pounamu khi rời New Zealand, hãy hỏi người tặng về kiểu chạm và lời chúc họ gửi gắm. Nếu bạn mua làm quà cho người khác, hãy kể cho họ biết hình đó thường mang ý nghĩa gì. Món quà sẽ trọn vẹn hơn nhiều so với một mặt dây xanh không lời.
Pounamu thật và "greenstone" nhập khẩu
Theo các tài liệu phổ thông, quyền sở hữu pounamu tự nhiên trong phần lớn khu vực có đá ở Đảo Nam được trao cho bộ tộc Ngāi Tahu theo một đạo luật cuối thập niên 1990. Việc khai thác, nhặt đá vì thế có quy định riêng; du khách không nên tự ý nhặt mang đi, và cần đọc hướng dẫn tại chỗ.
Vì nhu cầu quà lưu niệm lớn, trên thị trường New Zealand cũng có những món chạm kiểu Māori nhưng làm từ nephrite nhập khẩu, chẳng hạn từ Canada, hoặc từ đá khác, chạm ở nước ngoài rồi bán dưới tên chung "jade" hay "greenstone". Những món này không phải hàng giả theo nghĩa khoáng vật nếu đúng là nephrite, nhưng chúng không phải pounamu New Zealand. Ở New Zealand có những hệ thống xác nhận nguồn gốc pounamu do cộng đồng sở hữu đá đứng ra; khi mua, bạn có thể hỏi món đó có giấy hay dấu xác nhận nguồn gốc không.
Câu hỏi đơn giản nhất: "Đá này là pounamu New Zealand hay nephrite nhập khẩu? Chạm ở đâu?" Người bán đàng hoàng sẽ trả lời rõ, và thường ghi trên nhãn.
Mua pounamu làm quà khi ở New Zealand
Nếu bạn đang ở New Zealand và muốn mang một món pounamu về làm quà, vài bước dưới đây giúp món quà đúng với tên gọi của nó:
- Chọn cửa hàng ghi rõ nguồn đá: pounamu New Zealand hay nephrite nhập khẩu, và món đó được chạm ở đâu.
- Hỏi về dấu hoặc giấy xác nhận nguồn gốc nếu cửa hàng có; giữ lại nhãn, hoá đơn, bao bì.
- Chọn kiểu chạm theo người nhận: koru cho người mới bắt đầu, hei matau cho người hay đi xa, pikorua cho người thân gắn bó. Hỏi người bán ý nghĩa họ hiểu về kiểu đó.
- Soi dưới ánh sáng tự nhiên: xem màu, chỗ mỏng có xuyên sáng không, có vết nứt chạy ngang chỗ treo không.
- Kiểm tra dây bện và nút thắt: dây chắc, nút điều chỉnh được, lỗ xỏ không sắc cạnh.
- Khi về Việt Nam, khai báo hành lý theo quy định hiện hành nếu món đồ có giá trị lớn; với mặt dây lưu niệm nhỏ, chỉ cần giữ hoá đơn.
Khi trao quà, kể cho người nhận nghe kiểu chạm ấy thường được hiểu thế nào. Một mặt dây có câu chuyện đi kèm sẽ được giữ lâu hơn nhiều so với một món chỉ được nói là "ngọc New Zealand".
Đặt pounamu cạnh ngọc Miến trong hộp trang sức
Về vẻ ngoài, pounamu thường có sắc lục trầm, đục hoặc hơi xuyên sáng ở chỗ mỏng, ánh dầu mềm. Ngọc Miến thì có thể trong hơn, sắc lục tươi hơn, ánh thuỷ tinh. Về độ bền, pounamu nephrite rất dai, ít vỡ nhưng dễ xước hơn khi cọ vào đá cứng; tangiwai thì mềm hơn hẳn, cần giữ cẩn thận.
Mặt pounamu thường được đeo bằng dây dù hoặc dây bện, thắt nút điều chỉnh được, thay vì dây kim loại như nhiều mặt ngọc Miến. Dây bện cần được thay khi sờn; nhiều người giữ nguyên dây cũ vì nó gắn với người tặng, nhưng dây đứt là cách mất mặt ngọc thường gặp nhất.
Ví dụ giả định: anh Tuấn ở Huế có con gái du học ở New Zealand về tặng một mặt koru. Anh đeo cùng với chiếc nhẫn ngọc Miến của bố để lại. Hai món, hai khoáng vật, hai nền văn hoá, và mỗi món mang một câu chuyện riêng. Không cần so món nào quý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Pounamu có phải ngọc phỉ thuý không?
Không. Pounamu phần lớn là nephrite, một số là bowenite thuộc nhóm serpentine. Phỉ thuý Miến là jadeite. Cả ba đều được gọi là ngọc trong tiếng Việt, nhưng là các khoáng vật khác nhau.
Vì sao người ta nói pounamu nên được tặng?
Đó là một quan niệm phổ biến ở New Zealand: món pounamu mang ý nghĩa nhất khi được trao từ tay người khác kèm lời chúc. Đây là tập quán văn hoá, không phải quy định, và có người theo, có người không.
Mặt koru và hei matau có ý nghĩa gì?
Koru hình mầm dương xỉ đang mở, thường được hiểu là khởi đầu và sự lớn lên. Hei matau hình lưỡi câu, thường gắn với biển và lời chúc đi xa bình an. Ý nghĩa cụ thể nên nghe từ người chạm hoặc cộng đồng Māori.
Mua greenstone ở New Zealand có chắc là đá New Zealand không?
Không chắc. Một số món chạm kiểu Māori làm từ nephrite nhập khẩu hoặc đá khác. Bạn nên hỏi người bán đá là pounamu New Zealand hay đá nhập, chạm ở đâu, và có dấu xác nhận nguồn gốc không.
Du khách có được nhặt pounamu ở New Zealand không?
Pounamu tự nhiên ở phần lớn khu vực Đảo Nam có chủ sở hữu theo luật và có quy định riêng về việc nhặt, khai thác. Du khách không nên tự ý nhặt mang đi và cần tìm hiểu quy định hiện hành tại chỗ.
Giữ mặt pounamu thế nào cho bền?
Tránh để chung với đá cứng để khỏi xước, lau bằng nước ấm và vải mềm, kiểm tra dây bện định kỳ và thay khi sờn. Loại tangiwai mềm hơn nên cần tránh va đập và cọ xát nhiều hơn.