Ngọc bội là ngọc đeo bên mình; chữ "bội" nghĩa là đeo. Thời cổ ở Trung Hoa, ngọc bội thường là một bộ nhiều miếng ngọc treo ở thắt lưng, kêu lanh canh khi bước; ngày nay chữ này thường chỉ một mặt ngọc dẹt, có dây tết và tua, đeo ở cổ, ở thắt lưng hoặc treo túi. Người Việt biết đến chữ ngọc bội nhiều nhất qua phim cổ trang Hoa ngữ, nơi miếng ngọc thường là tín vật định tình hay vật nhận thân.
Ngọc bội cổ phần lớn làm bằng nephrite, còn ngọc bội phỉ thuý từ jadeite Miến Điện chỉ phổ biến từ thời Thanh trở đi. Bài này kể ngọc bội qua các thời, giải thích những kiểu ngọc bội bạn hay gặp trên thị trường hôm nay, và những điều thực tế khi chọn và đeo một miếng ngọc bội bằng jadeite.
Chữ "ngọc bội" và những chữ dễ nhầm
Trong tiếng Hán, chữ "bội" có nghĩa là đeo, mang theo bên mình; "ngọc bội" vì thế là ngọc dùng để đeo. Đây là một tên gọi theo cách dùng, không phải theo hình dáng: một miếng ngọc tròn, chữ nhật, hình rồng hay hình lá đều có thể gọi là ngọc bội nếu được đeo. Ngày nay, khi người bán nói "ngọc bội", họ thường muốn nói tới loại mặt ngọc dẹt, khá lớn, có lỗ để xỏ dây tết, hay đi kèm tua rua.
Một số chữ có chữ "ngọc" dễ bị lẫn: "ngọc tỷ" là con dấu của vua; "ngọc như ý" là một vật bày hình cán cong, đầu như đám mây, dùng làm quà biếu và vật trưng; "ngọc bích" trong văn cổ thường chỉ đĩa ngọc tròn có lỗ ở giữa, chứ không phải màu xanh như nhiều người nghĩ. Ngọc bội có thể được chạm theo hình bích, nhưng không phải ngọc bích nào cũng là ngọc bội.
Trong tiếng Việt hiện nay, chữ "ngọc bội" còn được dùng khá rộng: có người gọi mọi mặt ngọc đeo cổ là ngọc bội, có người chỉ dùng cho loại có tua. Không có cách dùng nào sai; điều quan trọng là khi mua bán, bạn mô tả rõ kích thước, hình dáng và cách đeo để hai bên hiểu nhau.
Ngọc bội thời cổ: một bộ ngọc kêu theo nhịp bước
Ở Trung Hoa thời Chu, tầng lớp quý tộc đeo những bộ ngọc gồm nhiều miếng nối với nhau bằng dây, treo từ thắt lưng xuống. Giới nghiên cứu gọi đó là "tổ bội", tức ngọc bội ghép bộ. Trong bộ có những miếng hình vòng cung, miếng dẹt nằm ngang, hạt tròn, hạt ống; khi người đeo bước đi, các miếng chạm nhau phát ra tiếng nhẹ.
Sách Lễ Ký có những đoạn nói người quân tử xưa nhất định đeo ngọc, và khi đi thì ngọc bội phải kêu đều. Ý nghĩa được giải thích là: tiếng ngọc nhắc người đeo đi đứng khoan thai, giữ phong thái chừng mực; đi vội, đi loạn thì tiếng ngọc cũng loạn. Câu "quân tử vô cố, ngọc bất khứ thân", nghĩa là người quân tử không có lý do thì không rời ngọc khỏi mình, cũng thuộc dòng tư tưởng ấy.
Những bộ tổ bội đẹp nhất mà ngày nay người ta biết đều đến từ khảo cổ, đặc biệt từ mộ quý tộc thời Tây Chu và Chiến Quốc, và đều bằng nephrite. Khi bạn thấy một bộ "ngọc bội cổ thời Chu" bày bán bên ngoài bảo tàng, gần như chắc chắn đó là đồ làm mới. Lịch sử của ngọc bội là thứ để ngắm ở bảo tàng và đọc trong sách, không phải để mua ở chợ.
Từ thắt lưng lên cổ: ngọc bội đổi dạng qua các thời
Sau thời Chu, những bộ tổ bội cầu kỳ thưa dần, thay bằng một hoặc vài miếng ngọc đeo riêng. Qua các thời Hán, Đường, Tống, Minh, ngọc đeo ở thắt lưng vẫn là món trang sức của người có địa vị, nhưng hình chạm phong phú hơn: rồng, phượng, hoa lá, chim cá, và về sau là những hình mang lời chúc tốt lành. Ngọc bội dần chuyển từ biểu tượng lễ nghi sang món trang sức mang ý cát tường.
Thời Thanh là bước ngoặt với người mua ngọc hôm nay. Theo nhiều tài liệu, ngọc phỉ thuý từ Miến Điện được ưa chuộng mạnh ở triều đình nhà Thanh từ khoảng thế kỷ 18, và các món đeo bằng jadeite xanh dần chiếm chỗ bên cạnh nephrite trắng. Đàn ông thời Thanh hay treo ở thắt lưng nhiều món nhỏ như túi thơm, hộp đựng, và ngọc bội; phụ nữ thì đeo ngọc ở tóc, ở cổ, ở tay.
Đến thế kỷ 20, cùng với quần áo kiểu mới, thói quen đeo ngọc ở thắt lưng gần như biến mất. Ngọc bội lên cổ, thành mặt dây chuyền, hoặc chuyển sang treo ở túi xách, chìa khoá xe. Nhưng hình dáng dẹt, lỗ xỏ dây tết, tua rua phía dưới vẫn được giữ lại, và chính những nét đó làm người ta gọi chúng là ngọc bội chứ không đơn giản là mặt ngọc.
Ngọc bội trong thơ ca và trên màn ảnh
Trong văn chương Trung Hoa, ngọc đeo bên mình thường là tín vật giữa hai người. Kinh Thi có bài "Mộc qua" với ý: người tặng ta quả mộc qua, ta đáp lại bằng ngọc quý, không phải để trả lễ mà để giữ mãi tình thân. Từ đó, hình ảnh trao ngọc làm tin lặp lại nhiều lần trong thơ ca, truyện kể, tuồng tích.
Phim cổ trang hiện đại đẩy hình ảnh này lên thành một mô-típ quen thuộc: miếng ngọc bội để nhận ra người thân thất lạc, để làm tin khi đính ước, để chứng minh thân phận hoàng tộc. Đó là thủ pháp kể chuyện; trong đời thật xưa, ngọc đeo có thể là vật làm tin, nhưng việc "nhận thân bằng ngọc bội" là chuyện của tiểu thuyết và kịch bản hơn là tập tục phổ biến.
Ảnh hưởng của phim khiến nhiều người trẻ ở Việt Nam tìm mua ngọc bội có tua đỏ, dây tết, chạm rồng phượng, kể cả khi ngọc là nhựa hay thuỷ tinh. Không có gì sai khi mua một món trang trí theo phim mình thích; điều bạn nên làm là biết rõ mình đang mua món phụ kiện trang trí hay mua ngọc jadeite, và trả tiền tương ứng.
Các kiểu ngọc bội thường gặp hôm nay
Thị trường ngọc jadeite hiện nay có một số kiểu ngọc bội quen thuộc. Bảng dưới tóm tắt hình dáng và ý nghĩa văn hoá thường được gán cho từng kiểu.
| Kiểu | Hình dáng | Ý nghĩa thường được gán |
|---|---|---|
| Vô sự bài | Miếng chữ nhật trơn, không chạm | Chữ "vô sự" hiểu là bình an vô sự; cũng là kiểu khoe được chất đá rõ nhất |
| Bình an khấu | Đĩa tròn, có lỗ ở giữa | Gợi hình đĩa ngọc bích cổ, mang lời chúc bình an |
| Ngọc bội chạm rồng, phượng | Miếng dẹt, chạm nổi hoặc chạm thủng | Lời chúc cát tường, hay dùng làm quà cưới |
| Ngọc bội chạm hoa lá, chim cá | Miếng dẹt, nương theo màu đá | Mỗi hình mang một lời chúc qua chơi chữ đồng âm |
| Ngọc bội chữ | Miếng dẹt có chạm chữ phúc, thọ | Lời chúc viết thẳng bằng chữ Hán |
| Ngọc bội treo túi, treo xe | Miếng nhỏ, có dây tết và tua dài | Món trang trí mang ý may mắn; cần chắc dây vì hay va đập |
Vô sự bài là kiểu đáng nói riêng: vì không có hình chạm để che, nó đòi hỏi miếng đá đều màu, ít vết. Người trong nghề thường nói vô sự bài là "bài kiểm tra" của chất ngọc.
Dây tết và tua rua: phần làm nên dáng ngọc bội
Một miếng ngọc bội đúng kiểu thường đi cùng dây tết theo lối nút thắt Trung Hoa, có khi xâu thêm hạt nhỏ, và một chùm tua rua ở dưới. Phần dây tết không chỉ để treo mà còn tạo dáng, giữ cho miếng ngọc nằm thẳng. Màu đỏ là màu được chọn nhiều nhất vì gắn với ý vui mừng; các màu đen, xanh đậm, nâu hợp hơn với người lớn tuổi hoặc trang phục công sở.
Dây tết bằng sợi tơ hoặc sợi tổng hợp sẽ bạc màu, sờn và giãn theo thời gian, nhất là khi tiếp xúc mồ hôi. Tua rua cũng dễ rối, bết. Đây là phần nên thay định kỳ, và thay dây là việc rẻ, nhanh ở các tiệm làm dây tết hay tiệm trang sức. Một dây đã sờn mà vẫn để đeo là nguyên nhân phổ biến khiến miếng ngọc rơi vỡ.
Khi mua ngọc bội làm quà, bạn có thể chọn dây theo người nhận: dây đỏ cho dịp cưới, Tết; dây màu trầm cho người lớn tuổi; dây ngắn, chắc cho người định treo ở túi xách. Đừng quên hỏi người bán cách tháo và thay dây, vì một số nút tết được thắt cố định.
Một chi tiết nhỏ nhưng hay bị bỏ qua là chỗ dây đi qua lỗ ngọc. Lỗ khoan có cạnh sắc sẽ cứa đứt sợi dây sau một thời gian; thợ cẩn thận thường mài tròn mép lỗ hoặc lót một vòng kim loại nhỏ. Khi thay dây, bạn có thể nhờ thợ xem luôn mép lỗ, vì đây là điểm quyết định miếng ngọc có rơi hay không.
Chọn và đeo một miếng ngọc bội jadeite
Vì ngọc bội thường to và dẹt hơn mặt dây thông thường, có vài điểm riêng cần để ý:
- Hỏi rõ chất liệu và xin giấy giám định: ngọc bội phỉ thuý dẹt, mỏng là kiểu hay bị dùng ngọc đã xử lý keo để trông trong.
- Soi miếng ngọc trước nguồn sáng để xem vết nứt chạy ngang; với miếng dẹt, một vết nứt ngang là điểm yếu dễ gãy.
- Cân nhắc độ dày: miếng quá mỏng nhìn đẹp nhưng dễ vỡ khi va vào cạnh bàn, cửa xe.
- Nếu đeo ở thắt lưng hoặc treo túi, chọn miếng nhỏ, dây ngắn để không đập vào ghế, cửa; tháo ra khi ngồi xe máy.
- Nếu đeo cổ, thử độ dài dây để miếng ngọc nằm ở chỗ không chạm mặt bàn khi bạn cúi.
- Thay dây tết khi thấy sợi bạc màu, sờn hoặc giãn; kiểm nút thắt mỗi lần đeo lại sau thời gian dài cất.
Với ngọc bội treo xe hoặc chìa khoá, hãy chấp nhận rằng đó là món dễ va đập; nên dùng ngọc giá vừa phải hoặc đá khác, để dành miếng ngọc quý cho những dịp đeo trên người.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bội khác mặt dây chuyền ngọc thế nào?
Ngọc bội vốn là ngọc đeo bên mình, xưa treo ở thắt lưng; ngày nay thường chỉ miếng ngọc dẹt, khá lớn, có dây tết và tua. Mặt dây chuyền là tên gọi chung cho mọi miếng ngọc đeo cổ. Ranh giới giữa hai tên gọi khá mềm, nên khi mua bán hãy mô tả rõ kích thước và kiểu đeo.
Ngọc bội trong phim cổ trang làm bằng ngọc gì?
Đạo cụ phim thường làm bằng nhựa, thuỷ tinh hoặc đá rẻ. Ngọc bội thật thời cổ phần lớn bằng nephrite; jadeite Miến Điện chỉ phổ biến ở Trung Hoa từ thời Thanh. Ngọc bội bán theo phim trên thị trường cũng rất nhiều loại không phải jadeite.
Vô sự bài là gì?
Vô sự bài là miếng ngọc chữ nhật trơn, không chạm hình. Tên gọi được hiểu như lời chúc bình an vô sự. Vì không có hình chạm che khuyết điểm, vô sự bài đòi hỏi đá đều màu, ít vết, nên thường được xem là kiểu thể hiện rõ nhất chất lượng ngọc.
Đeo ngọc bội ở thắt lưng ngày nay có hợp không?
Vẫn có người đeo với trang phục truyền thống hoặc áo dài cách tân. Với quần áo thường ngày, ngọc bội ở thắt lưng dễ va đập vào ghế, bàn, cửa xe, nên bạn nên chọn miếng nhỏ, dây ngắn, và tháo ra khi ngồi xe máy hay làm việc.
Mua ngọc bội làm tín vật đính ước có ý nghĩa gì?
Tặng ngọc làm tin là hình ảnh có từ lâu trong thơ ca Trung Hoa, như bài Mộc qua trong Kinh Thi. Ngày nay, một miếng ngọc bội làm quà đính ước mang ý giữ gìn tình cảm lâu bền. Ý nghĩa ấy nằm ở người trao và người nhận, không phụ thuộc vào giá trị của miếng ngọc.
Dây tết ngọc bội bao lâu nên thay một lần?
Không có mốc cố định; tuỳ tần suất đeo, mồ hôi và va chạm. Khi thấy sợi bạc màu, sờn, giãn hoặc nút thắt lỏng, bạn nên thay. Thay dây là việc nhanh và rẻ, còn để dây sờn mà đeo tiếp là nguyên nhân phổ biến khiến ngọc rơi vỡ.