Vạch phôi là bước người thợ đặt lát ngọc vừa cắt lên đèn, nhìn nứt, màu và độ trong, rồi dùng bút hay phấn vẽ lên mặt đá những vòng tròn cho vòng tay, những ô cho mặt dây, những chấm cho hạt. Mỗi nét vẽ là một quyết định: vùng đá này sẽ thành thứ gì, và vì thế sẽ bỏ đi phần nào.
Người ngoài nghề ít khi thấy bước này, nhưng nó giải thích rất nhiều điều về những món ngọc bày trong tủ kính: vì sao chiếc vòng này đều màu còn chiếc kia có một mảng trắng, vì sao mặt dây lại có hình giọt nước chứ không phải hình tròn, vì sao một bộ chuỗi hạt lại cùng sắc như được cắt từ một chỗ. Bài đi qua cách thợ đọc một lát ngọc và những đánh đổi khi chia nó ra.
Lát ngọc nói được những gì mà khối đá không nói
Một lát ngọc là một tấm đá phẳng hai mặt, dày từ khoảng nửa đốt ngón tay trở lên tuỳ mục đích. Khác với khối thô, lát ngọc cho ánh sáng đi xuyên qua toàn bộ chiều dày, nên đặt lên một nguồn sáng phía dưới là thấy được gần hết những gì bên trong: vết nứt chạy đâu, dải màu rộng bao nhiêu, vùng nào trong vùng nào đục, có bông trắng hay đốm đen ở đâu.
Đó là lần đầu tiên trong cả chuỗi, thông tin về đá gần như đầy đủ. Mọi phỏng đoán từ vỏ, từ sương, từ cửa sổ đến đây được kiểm chứng. Thợ lâu năm hay nói lát ngọc là lúc "đá tự khai", nghĩa là đá tự nói ra sự thật về mình.
Tuy vậy, lát ngọc vẫn có giới hạn. Nứt rất mảnh có thể chỉ lộ khi khoan hay mài. Màu nhìn qua đèn từ phía dưới có thể khác màu khi nhìn bằng ánh sáng phản chiếu từ phía trên, vì khi ánh sáng đi xuyên qua cả tấm đá dày, màu được cộng dồn và trông đậm hơn. Thợ thường xem cả hai cách để có cảm nhận gần với thành phẩm nhất.
Mỗi loại thành phẩm cần vùng đá thế nào
Bảng so sánh yêu cầu tối thiểu của từng loại phôi ở mức phổ thông. Con số kích thước cụ thể khác nhau theo cỡ sản phẩm và theo xưởng, nên chỉ mô tả bằng lời.
| Thành phẩm | Vùng đá cần có | Điều kiện về nứt | Điều kiện về màu |
|---|---|---|---|
| Vòng tay bản tròn | Một vành tròn rộng hơn cổ tay, đủ dày cho bản vòng | Không có nứt hở cắt ngang bản vòng ở bất kỳ điểm nào | Đều màu là hiếm; thường chấp nhận màu phân bố một phần |
| Vòng bản dẹt | Vành tròn như trên nhưng lát mỏng hơn | Như vòng bản tròn | Như trên |
| Mặt dây chạm | Một vùng cỡ đốt ngón tay tới lòng bàn tay nhỏ | Có thể chấp nhận vân nhỏ nếu giấu được vào nét chạm | Thợ đặt chi tiết chính vào chỗ màu đẹp nhất |
| Mặt trứng (cabochon) | Một vùng nhỏ nhưng đủ dày để mài vồng | Gần như không chấp nhận nứt vì mặt trơn lộ mọi thứ | Màu cần đều trong vùng nhỏ ấy |
| Hạt chuỗi | Những ô vuông nhỏ đều nhau | Mỗi hạt phải liền; vùng nhiều nứt vẫn tận dụng được giữa các vết | Cả chuỗi cần cùng sắc nên lấy từ một vùng |
| Nhẫn trơn nguyên khối | Vành tròn nhỏ, dày | Không nứt hở | Đều màu được ưa |
Nhìn bảng sẽ thấy vòng tay đòi hỏi khắt khe nhất về diện tích liền lạc, mặt dây chạm linh hoạt nhất vì thợ có thể giấu khuyết điểm vào hình chạm. Đây là cơ sở của hầu hết quyết định vạch phôi.
Thợ đọc một lát ngọc theo thứ tự nào
Mỗi người thợ có thói quen riêng, nhưng trình tự dưới đây khá phổ biến ở các xưởng:
- Rửa sạch, để lát khô hẳn, lau hai mặt để không còn bùn đá bám làm nhoè.
- Đặt lên bàn đèn hay soi đèn từ phía sau, tìm và đánh dấu mọi vết nứt hở trước tiên, vì nứt quyết định ranh giới của mọi phôi.
- Đánh dấu các vùng màu đáng giữ: dải lục, mảng tím, vùng vàng đỏ sát vỏ.
- Đánh dấu vùng trong và vùng đục, chỗ có bông, đốm đen hay vân lớn.
- Thử đặt các vòng tròn cho vòng tay trước, vì chúng cần diện tích lớn nhất. Xoay, dịch từng chút để vòng tròn né nứt và ôm được nhiều màu nhất.
- Ở phần còn lại, vạch mặt dây, mặt trứng, nhẫn; cuối cùng là các ô cho hạt và mảnh nhỏ.
- Xem lại toàn bộ bản vạch, có khi xoá đi vẽ lại vài lần trước khi đem khoan, cắt.
Bước năm là nơi tốn nhiều thời gian nhất. Dịch vòng tròn sang trái vài milimét có thể tránh được một vết nứt nhưng mất một mảng màu; dịch sang phải giữ được màu nhưng vòng sẽ có một vân lớn chạy qua.
Những đánh đổi khi vạch phôi
Một vòng hay nhiều mặt. Cùng một vùng đá có thể cho một chiếc vòng, hoặc nếu bỏ ý làm vòng, cho ba bốn mặt dây có màu đẹp hơn. Thợ phải ước lượng phương án nào tận dụng đá tốt hơn, và câu trả lời không phải lúc nào cũng là làm vòng.
Giữ màu hay giữ độ liền. Dải màu đẹp nhất có khi nằm sát một vết nứt. Phôi ôm trọn dải màu sẽ có nứt; phôi né nứt sẽ mất một phần màu. Thợ chọn tuỳ loại thành phẩm và tuỳ mức nứt.
Một chiếc lớn hay hai chiếc nhỏ. Vòng ni lớn cần vành rộng; cùng vùng đá có khi cho được hai vòng ni nhỏ lồng nhau, chiếc trong khoan từ phần lõi của chiếc ngoài. Đây là lý do vòng ni lớn bản dày hiếm hơn.
Bộ đồng sắc hay món đơn lẻ. Các lát liền nhau có màu gần giống. Xưởng có thể vạch để lấy một cặp vòng, một bộ hạt đồng màu, thay vì mỗi lát một kiểu. Món làm thành bộ cần vạch đồng bộ ngay từ đầu.
Ví dụ giả định. Một lát có dải lục chạy chéo và hai vết nứt song song. Phương án thứ nhất: một vòng ôm nửa dải lục, chấp nhận một vân nhỏ. Phương án thứ hai: bỏ vòng, vạch bốn mặt dây dọc dải lục giữa hai vết nứt, phần trắng còn lại làm hạt. Cả hai đều hợp lý; xưởng chọn theo đơn hàng và kinh nghiệm.
Khi lát đá ra trắng trơn hoặc nứt chằng chịt
Không phải lát nào cũng có dải màu để bàn chuyện đánh đổi. Rất nhiều lát cắt ra chỉ là đá trắng hoặc xám nhạt, độ trong trung bình, có khi nhiều nứt. Với những lát này, việc vạch phôi chuyển sang câu hỏi khác: làm gì để đá vẫn có ích. Lát trắng mà liền có thể thành vòng trắng trơn, loại vòng giản dị mà nhiều người vẫn ưa đeo hằng ngày; lát trắng nhiều nứt thường được chia thành hạt và mặt nhỏ.
Những lát quá vụn, quá đục có khi được để dành làm đồ chạm cỡ lớn như tượng nhỏ, đồ để bàn, nơi khuyết điểm được che vào các khối chạm sâu. Cũng có lát chỉ đủ làm các mảnh khảm. Xưởng quyết định dựa trên đơn hàng đang có và thứ thợ của họ làm giỏi.
Điều đáng nói là chính những lát bình thường này mới chiếm phần đông trong mọi khối đá, không phải những lát có màu lục rực rỡ mà video hay khoe. Phần lớn món ngọc phổ thông bạn thấy ở các tiệm, như vòng trắng, mặt trắng, hạt xám nhạt, đến từ những lát đá như vậy. Chúng là hàng thật, chất jadeite thật, chỉ không có câu chuyện kịch tính nào đi kèm.
Vì sao hai thợ giỏi vạch cùng một lát lại khác nhau
Vạch phôi không phải bài toán có một đáp án. Nó phụ thuộc vào thứ xưởng ấy làm giỏi, thứ khách của họ hay đặt, và gu riêng của người thợ. Một xưởng chuyên vòng sẽ cố tìm cho ra một chiếc vòng trong mọi lát có thể. Một xưởng chuyên chạm sẽ nhìn lát đá như một tấm vải để cắt các mặt dây, chẳng mấy khi nghĩ tới vòng.
Thợ có tay nghề chạm cao còn nhìn được những vùng mà người khác bỏ: một mảng màu loang có thể thành hình lá sen, một vết vân có thể thành gân lá, một đốm đen có thể thành mắt con cá. Thợ chuyên khoan vòng sẽ coi những vùng ấy là phế.
Vì vậy, khi một người bán nói rằng món ngọc này "được cắt từ phần đẹp nhất của khối đá", câu ấy thường là thật theo nghĩa nào đó, nhưng "đẹp nhất" là theo con mắt của xưởng ấy. Một xưởng khác có thể đã cắt cùng khối ấy thành những món hoàn toàn khác.
Dấu vết của bước vạch phôi trên món ngọc bạn cầm
Món ngọc thành phẩm không còn nét bút nào, nhưng vẫn giữ dấu vết của quyết định vạch phôi. Một chiếc vòng có một đoạn màu đậm và phần còn lại trắng là chiếc vòng mà thợ đã đặt vòng tròn để vành vòng cắt qua dải màu ở một chỗ. Một mặt dây có hình không đối xứng hay có chi tiết lệch sang một bên thường là thợ đã chiều theo hình dạng vùng đá liền.
Một chuỗi hạt có màu chuyển dần từ đậm sang nhạt theo thứ tự thường được cắt từ cùng một dải theo chiều dài, rồi xâu đúng thứ tự cắt. Một cặp vòng đồng màu thường đến từ hai lát kề nhau, hoặc một chiếc khoan lồng trong chiếc kia. Một mặt trứng nhỏ màu rất đậm có khi là phần được cứu ra từ giữa hai vết nứt mà không làm được gì khác.
Biết điều này không giúp bạn định giá món ngọc, nhưng giúp bạn nhìn nó bằng con mắt khác: mỗi món là kết quả của một chuỗi lựa chọn trên một tấm đá có giới hạn, không phải một khuôn đúc lặp lại được. Hai chiếc vòng trông giống nhau trong tủ kính vẫn là hai câu chuyện vạch phôi khác nhau, từ hai vùng đá khác nhau, có khi từ hai khối đá cách nhau cả nghìn cây số đường buôn. Đó cũng là một lý do để bạn xem từng món bằng mắt mình thay vì tin vào ảnh mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Vạch phôi ngọc là gì?
Là bước thợ đặt lát ngọc vừa cắt lên đèn, xác định nứt, màu, độ trong, rồi vẽ lên mặt đá vị trí làm vòng, mặt dây, mặt trứng, hạt. Mỗi nét vạch quyết định vùng đá ấy thành món gì và phần nào bị bỏ đi.
Vì sao thợ vạch vòng tay trước rồi mới vạch mặt dây?
Vì vòng tay cần diện tích đá liền lạc lớn nhất, không được có nứt hở cắt ngang bản vòng. Vạch vòng trước giúp biết lát đá có ra được vòng hay không; phần còn lại mới chia cho mặt, nhẫn và hạt.
Lát ngọc soi đèn có thấy hết khuyết điểm không?
Thấy được phần lớn nứt, màu và vùng đục, vì ánh sáng xuyên qua cả tấm. Tuy vậy nứt rất mảnh có thể chỉ lộ khi khoan hay mài, và màu nhìn qua đèn từ dưới thường trông đậm hơn màu khi đeo.
Vì sao vòng ngọc ni lớn bản dày lại hiếm?
Vì nó cần một vành đá liền lạc rộng và dày. Cùng vùng đá ấy có khi cho được hai vòng ni nhỏ lồng nhau, hoặc vài mặt dây màu đẹp. Ít lát đá đủ điều kiện, nên vòng ni lớn bản dày hiếm hơn.
Chuỗi hạt ngọc đồng màu được làm thế nào?
Thường được cắt từ cùng một vùng hay một dải trên lát đá, rồi xâu theo đúng thứ tự cắt để màu chuyển đều. Vì vậy chuỗi hạt cần được vạch đồng bộ ngay từ bước vạch phôi.