Bình Châu (Pingzhou) là một khu thuộc quận Nam Hải, thành phố Phật Sơn, tỉnh Quảng Đông, được giới buôn ngọc gắn với hai việc: vòng ngọc và giao dịch đá thô quy mô lớn. Phố ngọc ở đây có những dãy cửa hàng bày vòng theo từng khay, từng hộp, phía sau là các xưởng khoan vòng, mài vòng, và những phiên đấu đá thô mà người buôn từ nhiều nơi đổ về.
Bài này đi vào phần "vòng" của Bình Châu: xưởng khoan vòng làm việc thế nào, phần lõi giữa chiếc vòng được dùng vào việc gì, chợ vòng bày và bán ra sao, người buôn chia lô theo những tiêu chí nào. Phần đá thô và các phiên đấu kín được nhắc ngắn, vì danh mục này có bài riêng về phiên đấu đá thô. Bài không nêu giá, không gợi ý mua vòng như một khoản đầu tư.
Bình Châu ở đâu và vì sao thành phố vòng
Bình Châu nằm ở vùng đồng bằng châu thổ sông Châu, cách trung tâm Quảng Châu không xa. Theo nhiều mô tả, nghề ngọc ở đây lớn lên từ khoảng những năm tám mươi, chín mươi của thế kỷ trước, khi một số người buôn bắt đầu đưa đá từ Myanmar về và mở xưởng gia công. Dần dần, chợ ngọc hình thành dọc một con phố rồi lan ra nhiều khu xung quanh.
Vì sao lại là vòng? Một phần vì lịch sử nghề của những xưởng đầu tiên, một phần vì logic của chính đá thô. Vòng là món cần một vùng ngọc liền lớn và ít vết nứt, nên những người buôn đá thô quy mô lớn muốn có xưởng làm vòng ngay cạnh để biến những khối đá tốt thành sản phẩm giá trị nhất. Đá thô và vòng vì thế đi cùng nhau ở Bình Châu.
Ngày nay, cũng như Tứ Hội gắn với hàng chạm, Bình Châu gắn với vòng là một cách nói khái quát. Ở đây vẫn có mặt dây, hạt, đồ chạm; ở nơi khác vẫn có vòng. Nhưng với người trong nghề, "xuống Bình Châu xem vòng" là câu hiểu ngay không cần giải thích.
Một chiếc vòng ra đời trong xưởng khoan vòng
Xưởng vòng là nơi biến một lát đá thành những chiếc vòng tròn đều. Mỗi xưởng có cách làm riêng, nhưng khung chung thường như sau:
- Nhận lát đá đã cắt đủ dày từ chủ hàng. Độ dày của lát quyết định bản vòng dày hay mỏng.
- Soi lát đá trên bàn đèn để tìm vết nứt, tạp đen, vùng màu. Người thợ vạch bằng bút những vòng tròn sao cho tránh vết, lấy được nhiều màu nhất và tận dụng được nhiều chiếc nhất.
- Đặt lát lên máy khoan ống: một ống kim loại tròn, mép phủ bột kim cương, quay và tưới nước liên tục. Ống ngoài cắt ra đường viền ngoài của vòng, ống nhỏ hơn khoan lấy phần lõi, tạo ra lòng vòng.
- Vòng thô có cạnh vuông được đưa qua máy mài để bo tròn thân, tạo kiểu bản tròn, bản dẹt hay các kiểu khác theo yêu cầu.
- Mài tinh qua nhiều cấp bột mịn dần, rồi đánh bóng để mặt vòng có ánh.
- Làm sạch, đánh sáp, soi lại lần cuối để phát hiện vết nứt mới xuất hiện trong lúc gia công.
- Phân loại theo ni lòng vòng, độ dày bản, chất, màu, rồi đóng vào khay hoặc hộp để trả cho chủ hàng.
Có một điều người mua ít biết: vết nứt đôi khi chỉ lộ ra ở bước khoan hoặc mài, khi lực và nhiệt tác động lên đá. Một lát đá trông lành lặn có thể cho ra ít vòng hơn dự tính, và đó là phần rủi ro chủ hàng chịu trước khi chiếc vòng tới quầy.
Lõi vòng thành bình an khấu: phần đi kèm của mỗi chiếc vòng khoan ra
Khi máy khoan lấy ra một chiếc vòng, ở giữa còn lại một đĩa đá tròn, gọi là lõi vòng. Với một khối ngọc tốt, lõi vòng có cùng chất và cùng màu với chiếc vòng, nên không ai bỏ đi. Cách dùng quen thuộc nhất là khoét một lỗ ở giữa để thành mặt "bình an khấu", kiểu mặt dây tròn có lỗ được ưa chuộng ở cả Trung Hoa lẫn Việt Nam. Lõi nhỏ hơn có thể làm mặt nhẫn, mặt trứng, hạt, hoặc chạm thành mặt dây nhỏ.
Ngoài lõi, lát đá còn những phần góc nằm ngoài các vòng tròn. Những mảnh này được cắt ra làm hạt, làm mặt nhẫn, làm những mặt dây chạm nhỏ, hoặc chuyển cho các xưởng chạm. Một chiếc vòng bị nứt trong lúc mài có thể được cắt ra làm vòng nhỏ hơn cho trẻ em, hoặc thành nhiều đoạn làm mặt dây cong. Trong nghề, hiếm có mảnh ngọc tốt nào bị vứt đi.
Hiểu chuyện lõi vòng giúp bạn đọc đúng một lời rao hay gặp: "bình an khấu cắt từ lõi vòng cùng khối". Điều đó có thể đúng, và là một cách bán bộ vòng kèm mặt hợp lý. Nhưng chỉ người làm ra bộ đó mới biết chắc hai món có cùng khối hay không; người mua chỉ so được màu và chất bằng mắt, và cùng màu chưa có nghĩa là cùng khối.
Đi dọc phố vòng: cách chợ bày và cách người ta thử vòng
Theo mô tả của người từng đến, phố vòng ở Bình Châu không giống một dãy tiệm vàng với vài chiếc vòng nằm riêng trong tủ kính. Vòng được xếp thành hàng dài trên khay, hàng chục chiếc một khay, có quầy bày cả trăm chiếc cùng một tầng chất. Người bán sỉ ngồi sau quầy, người mua sỉ ngồi đối diện, kéo từng khay ra, rút từng chiếc lên soi rồi đặt sang một bên những chiếc muốn hỏi.
Thử vòng ở chợ là một việc có nghi thức riêng. Người thử thường được đưa một chiếc túi ni lông mỏng hoặc chút xà phòng để luồn tay qua cho trơn, có người bán đỡ phía dưới bằng một tấm đệm mềm phòng khi vòng tuột. Khi vòng đã qua khớp tay, người mua gần như đã nhận trách nhiệm với nó; nhiều chợ ngọc có lệ ngầm rằng vòng vỡ trong lúc thử thì người thử phải chịu.
Vì vậy người trong nghề thử vòng rất cẩn thận, ngồi xuống, tay thấp sát mặt bàn, không đứng giữa lối đi. Người ngoài nghề đến xem nên hiểu lệ đó trước khi cầm một chiếc vòng lên tay, và nếu chỉ xem cho biết thì không nhất thiết phải thử. Kinh nghiệm chọn ni và đeo vòng an toàn được các trang chuyên về vòng trong hệ viết riêng; ở đây chỉ là chuyện của chợ.
Người buôn chia lô vòng theo những tiêu chí nào
Ở chợ vòng, vòng ít khi được bày lẫn lộn. Người buôn chia thành lô để người mua sỉ chọn nhanh. Bảng dưới gom những tiêu chí chia lô thường gặp và ý nghĩa với người đeo.
| Tiêu chí chia lô | Người buôn nhìn gì | Ý nghĩa với người đeo |
|---|---|---|
| Ni lòng vòng | Đường kính trong, đo bằng thước hoặc vòng đo | Quyết định vòng có vừa tay không; ni lớn và ni rất nhỏ thường ít hơn |
| Độ dày và độ rộng bản | Bản dày, bản mỏng, bản rộng, bản hẹp | Liên quan độ bền khi va chạm và cảm giác khi đeo |
| Chất và độ trong | Hạt mịn hay thô, ánh, độ trong khi soi | Phần lớn giá trị nằm ở đây; cần xem dưới ánh sáng tự nhiên |
| Màu | Có màu hay không, màu nằm ở đâu, đậm nhạt | Màu đẹp ở một đoạn có thể không thấy khi đeo nếu xoay sai mặt |
| Khuyết điểm | Vết nứt, vân, bông, tạp đen | Vết nứt ảnh hưởng độ bền; vân và bông là đặc điểm tự nhiên |
| Xử lý hay không | Lô hàng tự nhiên, lô đã tẩy bơm keo, lô nhuộm | Phải hỏi rõ và kiểm định; nhìn bằng mắt không đủ |
Một lô vòng ở chợ sỉ thường gồm nhiều chiếc cùng ni và cùng tầng chất, nên người mua sỉ có thể chọn theo nhu cầu bán. Người mua lẻ thì cần đúng một chiếc vừa tay mình, và vì vậy cách chọn của người buôn không phải cách chọn của người đeo.
Bình Châu và đá thô: phần việc của người buôn lớn
Song song với phố vòng, Bình Châu được biết tới như một nơi tổ chức các phiên chào bán đá thô quy mô lớn, nơi đá từ Myanmar được trưng bày theo lô có đánh số và người mua bỏ giá kín. Người tham gia là người buôn có vốn và có nghề, thường phải đáp ứng điều kiện riêng của ban tổ chức. Danh mục chợ ngọc và xưởng chế tác của trang có bài giải thích phiên đấu kín này vận hành ra sao.
Đối với người đeo vòng, phần đá thô của Bình Châu giải thích một điều: vì sao vòng ở đây đi thành lô lớn, nhiều chiếc gần giống nhau. Một khối đá được chia ra nhiều lát, mỗi lát ra nhiều vòng, các vòng cùng khối có chất và màu gần nhau. Đó cũng là nguồn gốc của những "vòng đôi cắt từ cùng một khối" mà người bán hay giới thiệu.
Không có gì trong chuyện đá thô ở Bình Châu là lời mời người đọc tham gia. Mua đá thô là nghề của người chịu được rủi ro rất cao, có kinh nghiệm nhiều năm và có xưởng để biến đá thành hàng. Với khách lẻ, xem phố vòng là đủ để hiểu chuỗi; phần còn lại thuộc về người làm nghề.
Người mua vòng ở Việt Nam hiểu gì từ chuyện Bình Châu
Chuyện một phố vòng ở xa có vẻ không liên quan tới việc bạn chọn vòng ở một tiệm trong nước. Thực ra nó giải thích được nhiều điều bạn gặp khi đi mua:
- Vì sao một tiệm có nhiều chiếc vòng gần giống nhau: chúng thường đi cùng một lô, cắt từ cùng nguồn đá.
- Vì sao vòng ni lớn, bản dày ít và hiếm hơn: cần vùng ngọc liền lớn hơn, không nứt trên toàn thân.
- Vì sao người bán hay giới thiệu bộ vòng kèm mặt bình an khấu: lõi vòng là phần đi kèm tự nhiên của việc khoan vòng.
- Vì sao một chiếc vòng có thể có vết nứt nhỏ đã được người bán biết từ trước: vết nứt có thể lộ ra từ khi khoan, mài.
- Vì sao chữ "hàng Bình Châu" trong lời rao không nói được món vòng là tự nhiên hay đã xử lý: chợ có đủ mọi lô hàng.
- Vì sao bạn nên hỏi về món đồ chứ không hỏi về địa danh: đá gì, có xử lý không, ni bao nhiêu, có giấy kiểm định của nơi nào, đổi trả ra sao.
Nếu cần hướng dẫn chọn ni, chọn kiểu bản, đeo và tháo vòng, các trang chuyên về vòng ngọc trong hệ có bài riêng. Bài này chỉ dừng ở chuyện chợ và xưởng.
Câu hỏi thường gặp
Bình Châu ở đâu?
Bình Châu là một khu thuộc quận Nam Hải, thành phố Phật Sơn, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc, nằm ở vùng châu thổ sông Châu không xa trung tâm Quảng Châu. Giới buôn ngọc gắn nơi này với vòng ngọc và giao dịch đá thô quy mô lớn.
Xưởng khoan vòng làm vòng ngọc như thế nào?
Thợ soi lát đá tìm vết nứt, vạch vòng tròn, rồi dùng máy khoan ống phủ bột kim cương có nước tưới để cắt viền ngoài và lấy lõi. Vòng thô sau đó được mài bo thân, mài tinh, đánh bóng, đánh sáp và phân loại theo ni.
Lõi vòng ngọc được dùng làm gì?
Lõi vòng thường được khoét lỗ giữa thành mặt bình an khấu, hoặc làm mặt nhẫn, mặt trứng, hạt, mặt dây chạm nhỏ. Với khối ngọc tốt, lõi có cùng chất và màu với chiếc vòng nên gần như không ai bỏ đi.
Bộ vòng và mặt bình an khấu "cùng khối" có đáng tin không?
Điều đó có thể đúng vì lõi vòng là phần đi kèm tự nhiên của việc khoan vòng. Nhưng chỉ người làm ra bộ đó biết chắc; người mua chỉ so được màu và chất bằng mắt, và cùng màu chưa có nghĩa là cùng khối.
Vì sao vòng ngọc ni lớn, bản dày lại hiếm hơn?
Vòng ni lớn và bản dày cần một vùng ngọc liền lớn hơn, không có vết nứt chạy qua thân vòng. Một lát đá cho được nhiều vòng ni nhỏ nhưng có khi chỉ một hai vòng ni lớn, nên số lượng ít hơn.
Có nên đến Bình Châu để mua đá thô không?
Không nên với người không làm nghề. Mua đá thô là việc của người buôn có vốn, có xưởng và chịu được rủi ro rất cao; các phiên chào bán đá thô thường có điều kiện tham gia riêng. Với khách lẻ, xem phố vòng là đủ để hiểu chuỗi hàng.