Ngọc jadeite ở Miến Điện được lấy từ hai kiểu mỏ: mỏ nguyên sinh, nơi ngọc còn nằm trong mạch đá gốc trên đồi (người buôn gọi là "sơn thạch", đá núi), và mỏ thứ sinh, nơi các khối ngọc đã bị sông cuốn đi, mài tròn và vùi trong lớp cuội (gọi là "thuỷ thạch", đá sông). Hai kiểu mỏ cho ra khối đá có hình dạng, lớp vỏ và độ nứt khác nhau, nên người trong nghề rất hay nhắc tới chúng.
Bài này giải thích hai kiểu mỏ theo cách của địa chất học phổ thông: đá được sinh ra ở đâu, đi đường nào, mang theo dấu vết gì. Cuối bài là phần "giới hạn": vì sao cách chia này hữu ích khi nói chuyện về đá thô nhưng gần như không áp dụng được cho một chiếc vòng đã đánh bóng trên tay bạn.
Mỏ nguyên sinh: ngọc còn nằm trong đá gốc
Ở mỏ nguyên sinh, jadeitite vẫn nằm ở chỗ nó đã tới sau khi được nâng lên từ độ sâu: thường là các mạch, thấu kính hoặc khối kẹp trong đá serpentinit. Muốn lấy ngọc, người ta phải đào, khoan, nổ hoặc dùng máy cắt vào sườn đồi, bóc lớp đất đá phủ phía trên và tách khối ngọc ra khỏi đá vây quanh.
Khối đá lấy từ mỏ nguyên sinh thường có góc cạnh, mặt vỡ sắc, chưa bị mài tròn. Lớp ngoài cùng có thể là đá vây quanh còn bám vào hoặc một lớp tiếp xúc mỏng chứa các khoáng vật khác, chứ không phải lớp vỏ phong hoá dày như đá sông. Vì vừa bị tách ra bằng lực mạnh, khối đá cũng dễ mang các vết nứt mới do quá trình khai thác gây ra.
Trong dải mỏ quanh Hpakant, khu Tawmaw là nơi hay được nhắc như ví dụ về các thân jadeitite đá gốc. Một mạch có thể dày vài mét, chạy dài theo sườn đồi; chất lượng đổi theo từng đoạn, có đoạn trắng đục hạt thô, có đoạn xanh và mịn hơn. Chính vì chất lượng thay đổi theo vị trí, khai thác mỏ nguyên sinh giống như đi dọc một thân cây lớn mà không biết khúc nào có gỗ quý.
Mỏ thứ sinh: ngọc đã theo sông đi xa
Sau khi các thân ngọc lộ lên gần mặt đất, mưa gió và dòng nước bắt đầu phá chúng ra. Những khối vỡ lăn xuống chân đồi, theo suối ra sông, va đập vào nhau và vào đá cứng khác. Trải qua thời gian rất dài, chúng được mài tròn cạnh, rồi lắng lại trong các lớp cuội ở lòng sông, bãi bồi hoặc thềm sông cổ, bị vùi dưới nhiều mét đất cát.
Dải mỏ Hpakant có những lớp cuội kết dày như vậy dọc thung lũng sông Uru, hình thành muộn hơn nhiều so với tuổi của chính ngọc. Người khai thác đào xuyên qua tầng đất phủ, xuống tới lớp cuội, rồi sàng tìm các khối jadeite lẫn trong hàng nghìn tảng đá khác. Ở thời làm thủ công, cũng có người đãi ngay trong lòng suối đang chảy.
Khối đá từ mỏ thứ sinh có mấy đặc điểm dễ thấy: tròn hoặc bầu dục, mặt ngoài nhẵn mờ, và một lớp vỏ phong hoá bao quanh, màu từ vàng, nâu, đỏ tới xám, đen tuỳ hoá chất của nước và đất xung quanh. Lớp vỏ ấy hình thành khi sắt và các chất khác thấm vào phần ngoài của khối đá trong suốt thời gian nằm vùi. Đây chính là thứ người buôn đá thô quan sát rất kỹ, dù họ biết nhìn vỏ cũng không đoán chắc được ruột.
Bản thân lớp cuội cũng có nhiều tầng. Tầng dưới cùng, sát đá gốc, thường được người khai thác chú ý nhất vì các khối nặng có xu hướng chìm xuống thấp trong dòng chảy cổ. Các tầng phía trên lẫn nhiều cát, sét và đá nhỏ hơn. Khi đào sâu xuống, người ta đi qua lần lượt các tầng ấy, và mỗi tầng có thể cho ra loại đá với màu vỏ, độ dày vỏ khác nhau, vì điều kiện nước ngầm ở mỗi độ sâu không giống nhau.
So sánh nhanh đá núi và đá sông
Bảng dưới gom những khác biệt thường được mô tả. Đây là xu hướng chung, không phải quy tắc tuyệt đối; nhiều khối đá nằm ở giữa hai kiểu.
| Đặc điểm | Đá núi (mỏ nguyên sinh) | Đá sông (mỏ thứ sinh) |
|---|---|---|
| Hình dạng khối | Góc cạnh, mặt vỡ sắc | Tròn, bầu dục, cạnh đã mòn |
| Lớp ngoài | Đá vây quanh bám vào hoặc lớp tiếp xúc mỏng | Vỏ phong hoá rõ, màu vàng nâu đỏ hoặc xám đen |
| Vết nứt | Hay có nứt do nổ, khoan, tách | Phần yếu thường đã vỡ trên đường đi, khối còn lại chắc hơn |
| Cách khai thác | Đào vào sườn đồi, đi theo mạch | Bóc tầng phủ, đào xuống lớp cuội, sàng chọn |
| Khối lượng mỗi khối | Có thể rất lớn, cắt ra từ mạch | Đa dạng, từ cỡ nắm tay tới tảng lớn |
| Độ đoán trước chất lượng | Biết vị trí mạch nhưng chất lượng đổi theo đoạn | Không biết khối đến từ thân đá nào, mỗi khối là một ẩn số |
Giữa hai kiểu này còn có những khối nằm trong lớp sườn tích, tức đá vỡ ra nhưng chưa đi xa, vẫn còn góc cạnh mà đã có chút vỏ. Người buôn người Hoa gọi nhóm này là "bán sơn bán thuỷ", nửa núi nửa sông.
Vì sao người ta hay nói đá sông "chắc" hơn
Nhận xét quen thuộc trong giới buôn đá thô là đá sông thường ít nứt hơn và chất đá đều hơn đá núi. Có một lý do địa chất hợp lý cho nhận xét này: trên hành trình theo dòng nước, khối nào có nhiều vết nứt sẵn, nhiều mảng khoáng yếu thì vỡ ra thành mảnh nhỏ. Những khối sống sót tới lớp cuội là những khối dai, liền. Có thể coi dòng sông như một bộ kiểm tra độ bền kéo dài hàng triệu năm.
Ngược lại, đá núi được lấy thẳng từ mạch, không qua bộ lọc nào, nên lẫn cả phần tốt và phần yếu. Thêm vào đó, việc nổ mìn hoặc tách bằng máy có thể làm nứt thêm. Vì vậy cùng một kích thước, khối đá núi thường phải bỏ đi nhiều hơn khi cắt ra làm vòng.
Tuy vậy, đây chỉ là xu hướng thống kê. Có đá núi rất chắc, rất đẹp, và có đá sông bên trong vẫn nứt chằng chịt. Lớp vỏ phong hoá dày của đá sông còn che kín bên trong, khiến việc đoán chất lượng khó hơn. Chuyện đọc vỏ, mở cửa sổ và những rủi ro khi mua đá thô thuộc một chuyên mục khác của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng "đá sông" không đồng nghĩa với "đá tốt".
Hai kiểu mỏ còn lại bao nhiêu
Các tài liệu và phóng sự những năm gần đây thường tả rằng các lớp cuội nông, dễ đào ở vùng Hpakant đã bị khai thác rất nhiều trong nhiều thập kỷ. Khi máy móc lớn vào cuộc, người ta đào sâu hơn, xuống những tầng cuội cũ hơn, và mở rộng sang các sườn đồi để lấy đá gốc. Điều này có nghĩa tỉ lệ đá sông và đá núi trên thị trường không cố định, mà đổi theo giai đoạn khai thác.
Không có số liệu công khai đáng tin cậy nào cho biết chính xác tỉ lệ ấy trong từng năm, và bài này sẽ không đoán. Bạn có thể gặp người bán nói "đá sông bây giờ hết rồi" hoặc "đá này là lớp cuội cổ nhất". Cả hai câu đều không kiểm chứng được với người mua, và thường xuất hiện khi câu chuyện được dùng để nâng món hàng.
Điều kiểm chứng được là chính khối đá hoặc món ngọc trước mặt: nó có phải jadeite tự nhiên không, có bị xử lý không, nứt ở đâu, màu và độ trong ra sao. Những điều đó không cần biết đá đến từ lớp cuội hay sườn đồi.
Một hình dung gần gũi: sa khoáng đá quý ở Việt Nam
Nếu khó hình dung hai kiểu mỏ ở một đất nước xa, bạn có thể nghĩ tới vùng đá quý Lục Yên ở Việt Nam. Ở đó, ruby và spinel vừa được khai thác từ đá gốc là đá hoa (marble) trên núi, vừa được đãi từ các lớp cuội sỏi trong thung lũng và lòng suối. Người dân trong vùng phân biệt rất rõ "đá mỏ" và "đá bãi", cũng giống như người buôn ngọc Miến nói đá núi, đá sông.
Nguyên lý là một: khoáng vật cứng và bền được giải phóng khỏi đá mẹ do phong hoá, rồi tích tụ lại ở chỗ dòng nước chậm lại. Giới địa chất gọi kiểu tích tụ đó là sa khoáng. Vàng sa khoáng ở nhiều suối miền núi, thiếc, đá quý ở nhiều nơi trên thế giới đều theo nguyên lý này. Jadeite không phải loại khoáng vật nặng như vàng, nhưng nó đủ dai để sống sót qua hành trình dài, nên cũng tạo được sa khoáng ở quy mô lớn.
Điểm khác là ở Lục Yên, ruby và spinel là những tinh thể nhỏ, còn ở vùng mỏ ngọc Miến, đơn vị khai thác là cả khối đá, có khi nặng hàng trăm cân hoặc hơn. Vì thế việc khai thác sa khoáng ngọc giống việc tìm những tảng đá đặc biệt giữa hàng nghìn tảng đá thường, hơn là đãi những hạt nhỏ trong máng như đãi vàng.
Giới hạn: cách chia này dùng được ở đâu
Với đá thô còn vỏ. Hình dạng tròn hay góc cạnh, có vỏ phong hoá hay không là những quan sát cụ thể, hữu ích khi tả một khối đá thô. Nhưng đá có thể đã bị mài, cắt bớt, thậm chí làm giả vỏ, nên quan sát vẫn có thể sai.
Với phôi đã cắt. Khi khối đá đã bị cắt thành tấm, dấu hiệu của kiểu mỏ gần như biến mất, chỉ còn chút vỏ ở mép nếu thợ chưa mài đi.
Với vòng, mặt đã đánh bóng. Không có cách nhìn nào cho biết chắc chiếc vòng từ đá sông hay đá núi. Các phòng thí nghiệm cũng không ghi điều này trên giấy kiểm định thông thường.
Với câu chuyện của người bán. Câu "vòng này cắt từ đá sông" nghe có vẻ chuyên môn nhưng không thay đổi gì về chất lượng thật của chiếc vòng. Bạn nên đánh giá món ngọc bằng chính nó.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ thạch và sơn thạch là gì?
Đây là cách người buôn ngọc gốc Hoa gọi đá sông và đá núi. Thuỷ thạch là khối ngọc đã bị sông cuốn đi, mài tròn và vùi trong lớp cuội; sơn thạch là khối được lấy trực tiếp từ mạch đá gốc trên đồi.
Đá sông có luôn tốt hơn đá núi không?
Không. Đá sông có xu hướng ít nứt hơn vì phần yếu đã vỡ trên đường đi, nhưng đó chỉ là xu hướng. Có đá núi rất đẹp và có đá sông bên trong nứt nhiều; chất lượng phải xem riêng từng khối.
Vì sao đá sông có lớp vỏ màu vàng nâu?
Trong thời gian nằm vùi trong lớp cuội, nước ngầm mang sắt và các chất khác thấm vào phần ngoài khối đá, tạo lớp vỏ phong hoá. Màu vỏ thay đổi theo hoá chất của đất và nước nơi khối đá nằm.
Nhìn chiếc vòng có biết được làm từ đá sông hay đá núi không?
Không biết chắc được. Khi đá đã cắt và đánh bóng, dấu hiệu của kiểu mỏ gần như mất hết, và giấy kiểm định thông thường cũng không ghi thông tin này.
Bán sơn bán thuỷ nghĩa là gì?
Đó là cách gọi những khối đá đã vỡ ra khỏi mạch nhưng chưa đi xa, còn góc cạnh mà đã có chút vỏ phong hoá. Chúng nằm giữa đá núi và đá sông về hình dạng và lớp vỏ.
Mỏ ngọc đá sông ở Miến Điện còn nhiều không?
Không có số liệu công khai đáng tin cho tỉ lệ đá sông còn lại. Nhiều phóng sự tả rằng lớp cuội nông đã bị khai thác nhiều và người ta phải đào sâu hơn, nhưng các câu khẳng định của người bán về chuyện này thường không kiểm chứng được.