Ngọc cứng là tên gọi theo Hán Việt (ngạnh ngọc) của jadeite, loại ngọc mà nguồn trang sức chủ yếu đến từ Myanmar; ngọc mềm (nhuyễn ngọc) là tên của nephrite, loại ngọc mà Trung Hoa đã dùng từ hàng nghìn năm trước. Cả hai đều được tiếng Anh gọi chung là jade. Hai chữ "cứng" và "mềm" xuất phát từ việc jadeite nhỉnh hơn nephrite một chút trên thang độ cứng, không phải vì nephrite mềm như sáp hay dễ vỡ.
Chính hai chữ ấy gây hiểu lầm. Người mua nghe "ngọc mềm" dễ nghĩ là ngọc kém, ngọc dễ trầy, thậm chí là đá giả; người bán đôi khi dùng chữ "ngọc cứng" như một lời khen cho hàng Miến. Thực tế, xét về khả năng chịu va đập, ngọc mềm lại thường dai hơn ngọc cứng. Bài này giải thích hai cái tên từ đâu ra, chênh lệch thật giữa hai loại ngọc, và cách dùng chữ cho đúng.
Hai chữ cứng, mềm từ đâu ra
Suốt nhiều thế kỷ, cả người Trung Hoa lẫn người châu Âu không tách jadeite và nephrite thành hai loại riêng. Chúng giống nhau ở vẻ ngoài: đá đặc, bóng, màu từ trắng tới xanh, mài nhẵn thì mát tay. Trong tiếng Hán, cả hai đều là "ngọc"; trong các ngôn ngữ châu Âu, cả hai đều là jade.
Theo nhiều tài liệu lịch sử khoáng vật học, năm 1863 nhà khoáng vật học người Pháp Alexis Damour phân tích các mẫu ngọc và chỉ ra rằng có một loại khác hẳn về thành phần với nephrite đã được biết từ trước; ông gọi loại mới là jadeite. Từ đó, jade trong khoa học được hiểu là hai khoáng vật khác nhau mang chung một tên thương mại.
Các tên "ngạnh ngọc" (ngọc cứng) và "nhuyễn ngọc" (ngọc mềm) là cách dịch về sau trong tài liệu chữ Hán, dựa vào việc jadeite có độ cứng nhỉnh hơn. Tiếng Việt mượn lại hai tên ấy. Đó là một cách đặt tên tiện lợi cho người học khoáng vật thời đó, không phải lời đánh giá chất lượng; nhưng khi đi vào lời ăn tiếng nói ở chợ ngọc, nó dần mang thêm ý nghĩa mà người đặt tên không hề có.
Cũng nên biết rằng ngày nay giới ngọc học quốc tế ít dùng hai chữ cứng, mềm. Giấy giám định ghi thẳng jadeite hoặc nephrite, kèm tình trạng xử lý. Hai chữ Hán Việt kia chủ yếu còn sống trong sách cũ, trong lời người buôn lâu năm và trong các bài viết dịch từ tài liệu chữ Hán.
"Cứng" và "mềm" thật ra chênh nhau bao nhiêu
Đặt hai loại ngọc cạnh vài vật liệu quen thuộc trên thang Mohs sẽ thấy chữ "mềm" dễ gây hiểu sai đến mức nào. Con số là khoảng thường gặp theo tài liệu phổ thông.
| Vật liệu | Độ cứng Mohs (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đá hoa marble | 3 đến 4 | Dao thép vạch được dễ dàng |
| Serpentine (hay bị gọi nhầm là ngọc) | 2,5 đến 5,5 tuỳ loại | Có loại móng tay gần vạch được |
| Thép dao, kính cửa sổ | Khoảng 5,5 | Mốc quen thuộc để so |
| Nephrite, ngọc mềm | 6 đến 6,5 | Cứng hơn thép dao |
| Jadeite, ngọc cứng | 6,5 đến 7 | Chỉ nhỉnh hơn nephrite một chút |
| Thạch anh, cát bụi thường | Khoảng 7 | Bụi cát có thể làm xước cả hai loại ngọc theo thời gian |
Nhìn bảng, "ngọc mềm" cứng hơn thép và kính, chênh với "ngọc cứng" chỉ khoảng nửa bậc. Cả hai đều chịu xước tốt trong đời sống thường ngày, và cả hai đều có thể bị bụi cát làm mờ dần nếu cất chung với đồ cứng hơn hoặc lau bằng khăn dính cát.
Vì sao "ngọc mềm" lại khó vỡ hơn
Độ cứng chỉ đo khả năng chống xước. Khả năng chịu va đập, chịu rơi, chịu uốn là một đặc tính khác, gọi là độ dai. Ở đặc tính này, nephrite thường được xếp hàng đầu trong các loại đá dùng làm trang sức, nhỉnh hơn cả jadeite. Đó là lý do nhiều tài liệu nói ngọc nephrite là một trong những loại đá dai nhất mà con người dùng làm công cụ và đồ trang trí.
Bí mật nằm ở cấu trúc bên trong. Nephrite gồm vô số sợi tinh thể rất mảnh thuộc nhóm amphibol, đan rối vào nhau như sợi nỉ. Khi bị va đập, vết nứt phải đi vòng qua các sợi, khó lan dài. Jadeite thì gồm những hạt tinh thể nhỏ dạng hạt hoặc dạng trụ ngắn ghép chặt vào nhau; cũng rất dai, nhưng thường kém nephrite một chút.
Vì vậy, người xưa dùng nephrite để làm rìu, dao, đồ nghi lễ có thể chịu được thời gian và va chạm. Còn với người đeo vòng hôm nay, cả hai loại đều có thể nứt, vỡ nếu rơi xuống nền gạch hoặc va mạnh vào cạnh đá, đặc biệt ở chỗ có sẵn vết nứt. Chữ "ngọc cứng" không làm chiếc vòng jadeite của bạn bất khả xâm phạm, và chữ "ngọc mềm" cũng không làm vòng nephrite mỏng manh hơn.
Ngoài độ cứng, hai loại ngọc khác nhau ở đâu
Họ khoáng vật. Jadeite thuộc nhóm pyroxen, giàu natri và nhôm. Nephrite là đá gồm chủ yếu các khoáng vật thuộc dãy tremolit – actinolit trong nhóm amphibol, giàu canxi và magie. Đây là khác biệt gốc, mọi khác biệt khác bắt nguồn từ đây.
Tỉ trọng. Jadeite quanh 3,3; nephrite thấp hơn, quanh 2,9 đến 3,0. Phòng giám định dựa vào con số này cùng chiết suất và quang phổ để phân biệt nhanh. Cầm tay thì chênh lệch này không đủ rõ để kết luận.
Nguồn gốc màu xanh. Sắc xanh lục tươi của jadeite thường do crom. Sắc xanh của nephrite chủ yếu do sắt, thường trầm hơn, ngả xanh rêu, xanh cải bó xôi, đôi khi có đốm đen nhỏ.
Nơi khai thác. Jadeite chất lượng trang sức chủ yếu từ Myanmar. Nephrite có nhiều nguồn hơn: vùng Hoà Điền ở Tân Cương, Canada, Nga, New Zealand, Úc và nhiều nơi khác.
Vẻ ngoài sau khi mài. Jadeite chất cao có thể trong như thạch, ánh sáng đi sâu vào lòng đá. Nephrite thường đục hơn, mịn như mỡ đông, ánh hơi nhờn. Đó là vẻ đẹp khác nhau, mỗi bên có người mê riêng.
Hai loại ngọc trong lịch sử dùng ngọc của người Hoa
Khi nói về "ngọc" trong văn hoá Trung Hoa cổ, từ những đồ ngọc thời đồ đá mới cho tới các đời nhà Hán, nhà Đường, phần lớn là nephrite. Những câu như "quân tử tỉ đức ư ngọc" (người quân tử ví đức với ngọc) trong sách Nho gia ra đời từ thời mà jadeite chưa có mặt ở Trung Nguyên. Ngọc mềm, vì vậy, là ngọc của truyền thống lâu đời nhất.
Jadeite từ Miến Điện đến muộn hơn nhiều. Theo phần lớn tài liệu, nó được giới quý tộc Trung Hoa ưa chuộng mạnh từ thời nhà Thanh, khoảng thế kỷ 18 trở đi, nhờ sắc xanh tươi và độ trong mà nephrite hiếm có. Từ đó, thị trường ngọc châu Á có hai dòng song song: dòng nephrite gắn với truyền thống cổ, và dòng jadeite gắn với trang sức thời mới.
Trong giới chơi ngọc người Hoa, sự phân biệt hai dòng từng được nói bằng những cách gọi riêng: ngọc cổ, ngọc truyền thống cho nephrite, còn phỉ thuý cho jadeite. Vì vậy khi đọc một bài viết tiếng Hán nói về "ngọc" mà không có chữ phỉ thuý, nhiều khả năng tác giả đang nói về nephrite, nhất là khi bàn về đồ cổ.
Người Việt tiếp nhận cả hai dòng. Trong đời sống hôm nay, vòng tay, mặt dây "cẩm thạch Miến Điện" bán ở tiệm phần lớn là jadeite; còn những món chạm theo lối cổ, đồ trang trí bàn trà, đôi khi là nephrite. Biết được hai dòng ấy giúp bạn hiểu vì sao cùng chữ "ngọc" mà mỗi người nói một thứ.
Cứng, mềm trong xưởng chế tác và khi giữ gìn
Với người thợ, khác biệt giữa hai loại ngọc hiện ra rõ nhất ở bàn mài. Cả hai đều phải cắt, mài bằng dụng cụ gắn bột kim cương hoặc vật liệu mài cứng hơn; không có loại nào "mềm" tới mức gọt được bằng dao thép. Nhưng vì nephrite dai, thợ chạm có thể làm những chi tiết mảnh, thành mỏng, lỗ thủng mà ít lo vỡ; trong khi với jadeite, thợ phải tính kỹ hướng các vết nứt sẵn có và độ dày còn lại ở những chỗ chạm sâu.
Hai loại cũng đánh bóng khác nhau. Jadeite chất tốt lên độ bóng như kính, ánh sáng phản xạ sắc; nephrite thường cho ánh mềm, như mỡ, và nhiều người chơi ngọc cổ lại chuộng chính vẻ ấm ấy. Thợ có kinh nghiệm chọn cách đánh bóng theo từng loại để tôn vẻ đẹp riêng, chứ không ép loại này giống loại kia.
Còn với người đeo, cách giữ gìn hai loại gần như giống nhau: tránh va đập mạnh, tháo ra khi làm việc nặng, lau bằng khăn mềm, cất riêng khỏi đồ trang sức cứng hơn như kim cương, sapphire. Chữ "mềm" không có nghĩa nephrite cần chiều chuộng hơn; chữ "cứng" cũng không có nghĩa jadeite chịu được mọi thứ.
Khi nghe chữ "ngọc mềm" ở chợ, nên hiểu thế nào
Trên thị trường, hai chữ cứng, mềm đôi khi được dùng lệch khỏi nghĩa gốc. Vài điều nên nhớ để không bị dẫn dắt:
- Nếu người bán dùng "ngọc mềm" đúng nghĩa, họ đang nói về nephrite, một loại ngọc thật, không phải hàng giả.
- Có nơi dùng "ngọc mềm" cho cả serpentine và các đá xanh mềm khác; khi đó hãy hỏi tên khoáng vật cụ thể.
- "Ngọc cứng" không đồng nghĩa với "ngọc tốt"; jadeite chất thấp, đã bơm keo vẫn là ngọc cứng.
- Chữ "cứng" cũng không phải bằng chứng hàng Miến; jadeite từ nguồn khác cũng là ngọc cứng.
- Giấy giám định ghi nephrite nghĩa là ngọc mềm, ghi jadeite nghĩa là ngọc cứng; các tên khác như serpentine, albite, quartzite là đá khác.
- Đừng thử độ cứng bằng cách vạch dao, vạch kính lên món đồ; vừa làm hỏng đồ vừa không cho kết luận chắc.
Cách an toàn nhất là bỏ qua hai chữ cứng, mềm khi ra quyết định và hỏi thẳng tên khoáng vật. Hai chữ ấy có ích khi đọc sách, ít ích khi đứng trước quầy.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc mềm có phải là ngọc giả không?
Không. Ngọc mềm là nephrite, một trong hai khoáng vật được ngọc học công nhận là jade thật. Chỉ khi người bán dùng chữ "ngọc mềm" cho serpentine hay đá khác thì mới có chuyện gọi sai tên, và khi đó giấy giám định sẽ cho biết tên đá thật.
Ngọc cứng có quý hơn ngọc mềm không?
Không thể so chung như vậy. Jadeite chất cao thường được thị trường châu Á trả giá rất cao, nhưng nephrite trắng mịn hạt đẹp cũng có giá trị lớn trong giới chơi ngọc cổ. Giá trị từng món phụ thuộc vào chất đá, màu, tay nghề, không phụ thuộc chữ cứng hay mềm.
Đeo ngọc mềm có dễ bị trầy xước hơn không?
Chênh lệch rất nhỏ. Nephrite cứng khoảng 6 đến 6,5, jadeite khoảng 6,5 đến 7, cả hai đều cứng hơn thép và kính. Trong đời sống, cả hai chủ yếu bị xước do bụi cát và va vào đồ cứng hơn; cách giữ gìn cho hai loại gần như giống nhau.
Ngọc bích là ngọc cứng hay ngọc mềm?
Ở Việt Nam, chữ "ngọc bích" được dùng khá lỏng. Nhiều người dùng nó cho nephrite xanh, có người dùng cho mọi loại ngọc xanh, thậm chí cho đá quý màu xanh khác. Vì vậy khi nghe "ngọc bích", bạn nên hỏi tên khoáng vật để biết chính xác.
Cẩm thạch Miến Điện là ngọc cứng hay ngọc mềm?
Theo nghĩa thông dụng, cẩm thạch Miến Điện là jadeite, tức ngọc cứng. Myanmar cũng có một số đá khác đi kèm trong vùng mỏ, nhưng khi người bán nói cẩm thạch Miến Điện, họ thường muốn nói jadeite. Nephrite có nguồn chủ yếu ở nơi khác.
Làm sao phân biệt ngọc cứng và ngọc mềm khi mua?
Người có kinh nghiệm có thể đoán qua ánh, độ trong và cảm giác cầm, nhưng để chắc chắn cần phép đo tỉ trọng, chiết suất hoặc quang phổ ở phòng giám định. Với người mua thông thường, cách thực tế là đề nghị người bán ghi tên khoáng vật lên hoá đơn.