Ở các chợ ngọc gốc Miến và gốc Hoa, giá thường không được nói to: người ta bấm số trên máy tính bỏ túi rồi đưa qua, viết lên giấy, hoặc theo một tục cũ, nắm ngón tay nhau dưới vạt áo hay dưới chiếc khăn để ra giá mà người đứng cạnh không biết. Đi kèm những cách ra giá đó là một loạt quy ước ngầm mà người trong nghề hiểu không cần nói, còn người lạ thì dễ vi phạm mà không hay.
Bài này giải thích vì sao chợ ngọc ít nói giá thành tiếng, tục ra giá dưới khăn mà sách báo hay kể, cách người Hoa đếm số bằng một bàn tay, cách mặc cả bằng máy tính phổ biến hôm nay, và những chỗ người lạ dễ hiểu nhầm con số. Bài không nêu giá, không hướng dẫn cách ép giá; mục đích là để bạn hiểu điều đang diễn ra và không rơi vào một thoả thuận mình không định.
Vì sao chợ ngọc ít nói giá thành tiếng
Ở chợ rau, giá được rao to vì mọi bó rau gần giống nhau và người mua cần biết giá để chọn. Ở chợ ngọc thì ngược lại. Mỗi khối đá, mỗi chiếc vòng là một món riêng, giá phụ thuộc vào đánh giá của từng người, và một con số nói ra có thể ảnh hưởng tới mọi giao dịch khác quanh đó.
Người bán không muốn những người mua khác nghe thấy mình đã chịu bớt tới mức nào, vì như thế lần sau ai cũng đòi mức đó. Người mua không muốn người buôn khác biết mình đánh giá món đồ cao tới đâu, vì như thế là lộ con mắt của mình, và lộ cả việc mình đang cần loại hàng gì. Cả hai đều muốn giữ thể diện: một lời trả giá bị từ chối giữa đám đông là chuyện khó xử với cả hai.
Vì vậy chợ ngọc phát triển những cách ra giá kín. Cách cụ thể thay đổi theo thời gian và theo nơi, nhưng nguyên tắc chung là con số chỉ hai người trong cuộc biết. Người đứng xem chỉ thấy hai người cúi sát nhau, đưa qua đưa lại một vật gì đó, rồi gật đầu hoặc lắc đầu.
Ra giá dưới vạt áo, dưới chiếc khăn: một tục cũ
Trong các câu chuyện về chợ ngọc, chợ đồ cổ và cả chợ gia súc xưa của người Hoa, có một cách ra giá hay được kể: hai người đưa tay vào ống tay áo rộng của nhau, hoặc đặt tay dưới một chiếc khăn, rồi nắm, bấm các ngón tay để nói con số. Người ngoài nhìn vào chỉ thấy hai bàn tay khuất dưới vải, không biết họ đang nói giá bao nhiêu.
Cách làm này dựa trên một bộ quy ước mà người trong nghề đều thuộc: nắm bao nhiêu ngón thì là số mấy, bấm vào đốt nào thì là hàng chục, hàng trăm hay cao hơn, tuỳ theo món hàng mà cả hai đều đã ước được tầm giá. Chính vì phần "tầm giá" được ngầm hiểu, người ngoài nghề có nắm được ngón tay cũng không chắc đọc ra con số thật.
Ngày nay, tục ra giá dưới khăn hiếm hơn nhiều so với trước. Theo mô tả của một số người từng đi chợ ngọc ở Myanmar và vùng biên Vân Nam, vẫn có lúc người buôn dùng khăn hoặc vạt áo để che tay khi mặc cả, nhất là với những giao dịch giữa người quen lâu năm. Với khách lạ, bạn gần như không bao giờ được mời mặc cả theo cách này, và cũng không nên tự ý thử.
Đếm số bằng một bàn tay theo cách người Hoa
Ở các chợ ngọc phía Trung Quốc, khi không dùng máy tính, người bán đôi khi giơ tay ra hiệu số. Cách đếm bằng tay của người Hoa khác với cách người Việt hay đếm, nhất là các số từ sáu tới mười, nên đây là chỗ dễ hiểu nhầm. Bảng dưới là cách ra hiệu phổ biến; vùng miền có thể có biến thể.
| Số | Cách ra hiệu phổ biến | Dễ nhầm với |
|---|---|---|
| Một đến năm | Giơ số ngón tương ứng; năm là xoè cả bàn tay | Ít nhầm, gần với cách đếm của người Việt |
| Sáu | Giơ ngón cái và ngón út, gập ba ngón giữa | Người Việt có thể đọc thành ra hiệu gọi điện thoại |
| Bảy | Chụm đầu ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa lại với nhau | Dễ bị đọc là ba vì có ba ngón |
| Tám | Giơ ngón cái và ngón trỏ như hình chữ L | Dễ bị đọc là hai |
| Chín | Gập cong ngón trỏ như cái móc | Dễ bị đọc là một |
| Mười | Nắm tay lại, hoặc bắt chéo hai ngón trỏ | Nắm tay có thể bị hiểu là không, là từ chối |
Điều quan trọng hơn cả con số là đơn vị đi kèm. Một ngón tay giơ lên có thể là một trăm, một nghìn hay một vạn tuỳ theo ngữ cảnh mà hai bên đã ngầm hiểu. Người lạ đừng bao giờ chốt một giao dịch dựa trên ra hiệu tay; hãy yêu cầu viết con số ra đầy đủ.
Máy tính bỏ túi và mẩu giấy: cách mặc cả phổ biến hôm nay
Ở hầu hết các chợ ngọc hiện nay, chiếc máy tính bỏ túi là công cụ mặc cả chính. Người bán bấm con số, xoay màn hình về phía người mua. Người mua xoá đi, bấm con số của mình, đưa lại. Cứ thế qua lại vài vòng cho tới khi hai con số gặp nhau hoặc một bên lắc đầu cất máy. Cách này vừa kín, vừa vượt được rào cản ngôn ngữ giữa người Miến, người Hoa và khách nước ngoài.
Máy tính tiện nhưng cũng có bẫy. Con số trên màn hình không ghi đơn vị tiền tệ, không ghi là giá cho một món hay cả lô, không ghi đã gồm giấy kiểm định, hộp, phí gửi hay chưa. Ở chợ có nhiều loại tiền cùng lưu hành, con số trên máy có thể được người bán hiểu theo loại tiền này và người mua hiểu theo loại tiền khác. Đã có nhiều câu chuyện về những thoả thuận vỡ ra vì một bên nghĩ con số là tiền địa phương, bên kia nghĩ là ngoại tệ.
Mẩu giấy viết tay có ưu điểm là để lại dấu vết. Khi giao dịch có giá trị, nhiều người buôn viết con số, đơn vị và mô tả món đồ lên giấy, cả hai cùng xem. Với người lạ, đây là thói quen nên học: trước khi trả tiền, đề nghị ghi lại đầy đủ thoả thuận, kể cả khi chỉ là vài dòng trên một mẩu giấy.
Những quy ước ngầm khi trả giá
Đã trả giá mà người bán gật thì phải mua. Ở chợ ngọc, đưa ra một con số không phải là hỏi thăm. Nếu người bán đồng ý với giá bạn trả, việc bạn rút lại bị coi là thất tín, có nơi gây ra cãi vã. Đừng trả giá cho một món bạn chưa thật sự định mua.
Không chen vào khi người khác đang mặc cả. Khi một món đồ đang ở trong tay một người mua và hai bên đang qua lại giá, người thứ ba không hỏi giá món đó, không trả giá chen ngang, không bình luận.
Không hỏi người ta đã mua bao nhiêu. Giá đã chốt giữa hai người là chuyện riêng của họ. Hỏi người vừa mua "bao nhiêu thế" bị coi là tò mò khiếm nhã, còn hỏi người bán "người kia trả bao nhiêu" thì gần như chắc chắn không có câu trả lời thật.
Món đồ đặt xuống mới là kết thúc. Người mua còn cầm món đồ trong tay là còn đang cân nhắc. Đặt xuống và đẩy nhẹ về phía người bán thường là tín hiệu không mua nữa.
Từ chối không cần giải thích dài. Một cái lắc đầu, một câu cảm ơn là đủ. Chê bai món đồ để ép giá dễ làm người bán phật ý, và ở một chợ mà người bán biết nhau, tiếng của bạn đi nhanh hơn bạn nghĩ.
Những chỗ người lạ dễ hiểu nhầm con số
Phần lớn tranh cãi giữa khách lạ và người bán ở chợ ngọc không đến từ lừa đảo cố ý, mà từ hiểu nhầm. Trước khi chốt, hãy làm rõ từng điểm dưới đây:
- Loại tiền: con số là tiền địa phương hay ngoại tệ, và tỉ giá quy đổi tính thế nào nếu bạn trả bằng loại tiền khác.
- Đơn vị đếm: người Hoa đếm theo vạn, tức mười nghìn, nên "ba" trong một câu nói có thể là ba vạn chứ không phải ba nghìn.
- Một món hay cả lô: ở chợ sỉ, giá được nói cho cả túi, cả khay; khách lẻ dễ tưởng đó là giá một món.
- Đã gồm gì: giấy kiểm định, hộp, dây đeo, phí gửi hàng, thuế phí nếu có.
- Món nào: nếu đã xem nhiều món, hãy chỉ rõ đúng món đang thoả thuận, tốt nhất ghi lại đặc điểm hoặc chụp ảnh món đó cạnh tờ giấy ghi giá.
- Cách trả tiền: tiền mặt, chuyển khoản, đặt cọc, và bạn nhận được giấy tờ gì sau khi trả.
Nếu người bán ngần ngại ghi rõ những điểm trên, hoặc thúc bạn trả tiền trước khi mọi thứ được viết ra, đó là lúc nên dừng lại. Không món ngọc nào đáng để bạn trả tiền trong khi chưa hiểu mình đang đồng ý với điều gì.
Mặc cả không phải để thắng
Nhiều người đi chợ ngọc lần đầu mang theo tâm thế phải trả giá thật xuống, vì đã nghe rằng "ở chợ người ta nói thách". Có chợ nói thách thật, nhưng chợ ngọc phức tạp hơn: mức giá ban đầu có khi là nói thách, có khi là giá người bán đã cân nhắc kỹ, và người lạ không phân biệt được. Trả giá quá thấp có thể bị coi là thiếu tôn trọng; trả giá được bớt nhiều chưa có nghĩa là mua được món đồ đáng giá.
Một món ngọc được bớt một nửa vẫn có thể là món bạn trả quá cao, nếu nó là hàng đã qua xử lý được giới thiệu như hàng tự nhiên. Phần quan trọng của giao dịch không nằm ở con số cuối cùng mà ở việc bạn biết chắc mình đang mua cái gì, có giấy tờ gì, và có đường nào để khiếu nại nếu món đồ không đúng lời mô tả.
Vì vậy, với người không làm nghề, cách mặc cả lành mạnh nhất là đặt trước một mức chi mình chấp nhận được, hỏi rõ mọi điều về món đồ, và sẵn sàng rời đi. Trong chợ ngọc, câu hẹn "để suy nghĩ thêm rồi quay lại" nên được thay bằng một cái gật đầu cảm ơn rồi đi tiếp; không ai trong chợ đánh giá bạn vì không mua.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ở chợ ngọc người ta không nói giá thành tiếng?
Mỗi món ngọc là một món riêng, giá phụ thuộc vào đánh giá của từng người. Người bán không muốn người khác biết mình đã bớt tới đâu, người mua không muốn lộ mình đánh giá món đồ cao thế nào, và cả hai đều muốn giữ thể diện khi lời trả giá bị từ chối.
Ra giá dưới khăn là như thế nào?
Đây là tục cũ được kể ở chợ ngọc, chợ đồ cổ và chợ gia súc xưa của người Hoa: hai người đặt tay dưới khăn hoặc trong ống tay áo, nắm và bấm ngón tay để nói con số theo quy ước. Ngày nay cách này hiếm hơn nhiều và gần như chỉ dùng giữa người quen.
Người Hoa ra hiệu số tám bằng tay như thế nào?
Số tám thường được ra hiệu bằng cách giơ ngón cái và ngón trỏ thành hình chữ L. Người Việt dễ đọc nhầm thành số hai. Các số sáu, bảy, chín, mười cũng có cách ra hiệu khác hẳn cách đếm của người Việt.
Mặc cả bằng máy tính bỏ túi có gì cần lưu ý?
Con số trên màn hình không ghi loại tiền, không ghi là giá một món hay cả lô, không ghi đã gồm giấy tờ, hộp hay phí gửi chưa. Trước khi trả tiền, bạn nên đề nghị ghi lại đầy đủ thoả thuận lên giấy.
Đã trả giá rồi có được rút lại không?
Ở chợ ngọc, đưa ra một con số được coi là lời cam kết. Nếu người bán đồng ý với giá bạn trả mà bạn rút lại thì bị coi là thất tín. Vì vậy đừng trả giá cho món bạn chưa thật sự định mua.
Trả giá được bớt nhiều có nghĩa là mua được rẻ không?
Không chắc. Một món được bớt một nửa vẫn có thể bị trả quá cao nếu nó là hàng đã qua xử lý được giới thiệu như hàng tự nhiên. Điều quan trọng là biết chắc món đồ là gì, có giấy tờ gì và có đường khiếu nại không.